٢٢ آذر ١٣٩۶ - ٠۴:٣٩:٣۶آرشیو راهکار ساده برای استفاده دائمی از نرم افزار های 30 روزه ,احتمالا برای شما اتفاق افتاده mp4.ir - دانلود سریال عشق اجاره ای -با دوبله فارسی قسمت32 دانلود سریال کره ای دختر پرروی من قسمت 32 آرایش ابرو آرایش چشم و لب آرایش زیبا و دیدنی آموزش آرایش زیبای چهره توسط الناز گلرخ آرایش صورت از بین بردن چروک پوست و صورت میکس عااالیییییی فروزن! ❅ میکس غمگین ولی خییلی قشنگ فروزن رفع بدحالتی و شکستگی مو طراحی فوق العاده زیبای ناخن کوتاه کردن مو و آرایش زنانه آرایش | مگه داریم مگه میشه ؟! میکاپ آسان و زیبا صورت میکاپ باورنکردنی میکاپ شیک و جذاب ناخن آرایی جذاب نمایش مدل آرایش زیبا برای مجالس و مهمانی ها واقعا عالی آرایش میکنه !!! آرایشگری فوق العاده زیبا و حرفه ای دانلود انیمیشن 2017 با مزه فیفا 18 - گل ها - مهارت - شکست گیم پلی حالت چند تنه Call of Duty WW2 10 بازی برتر سال 2017 بستنی میوه ای توت فرنگی- آشپزی از اینجا تا آنجا با عذرا آرایش بانوان - رژ لب - مهمانی آرایش بانوان - رژ لب - مهمانی ابرو آرایی زیبا و جذاب آرایش لب و لاک ناخن قرمز رنگ آرایش لب آرایش هندی صورت آرایشگری زنانه آموزش آرایش چشم آموزش آرایش زیبای چهره آموزش دفاع در فیفا18 (تکل ایستاده) آموزش آرایش شیک و جذاب آرایش فوق العاده زیبای چشم آموزش آرایشگری زنانه آموزش زدن لاک ناخن ترمیم مو – کاشت مو – روش ترمیم مو ترمیم مو – کاشت مو – روش ترمیم مو ترمیم مو – کاشت مو – روش ترمیم مو ترمیم مو – کاشت مو – روش ترمیم مو ترمیم مو – کاشت مو – روش ترمیم مو ترمیم مو – کاشت مو – روش ترمیم مو ترمیم مو – کاشت مو – روش ترمیم مو براق و زیبا کردن لب ها ترمیم مو – کاشت مو – روش ترمیم مو چشم آرایی بسیار زیبا و عالی خودآرایی بسیار عالی ترمیم مو – کاشت مو – روش ترمیم مو ترمیم مو – کاشت مو – روش ترمیم مو ترمیم مو – کاشت مو – روش ترمیم مو ترمیم مو – کاشت مو – روش ترمیم مو بازی قدیمی و زیبای همسایه جهنمی _ مرحله ۱۶ نیوشاپ ( سلامتی لاغری و تناسب اندام ) گیم پلی بازی Overwatch گیم پلی بازی Far Cry 5 گیم پلی بازی Fallout 4 VR بازی قدیمی و زیبای همسایه جهنمی _ مرحله ۱۷ اولین عمل جراحی ارتوپدی دست در کشور به روش هیپنوتیزمی تریلرهای جدید از گیم پلی بازی Dreams تریلرهای جدید از گیم پلی بازی Dreams تریلرهای جدید از گیم پلی بازی Dreams تریلرهای جدید از گیم پلی بازی Dreams اونلاین گیم پلی Forza Horizon 3 with Friends | #1 تریلر تماشایی Project CARS 2 تریلر بی نظیر بازی Songbringer Zero تریلر بی نظیر بازی Dreambreak بازی های سونی برای اندروید و ios عرضه می شود تریلر جدید بازی Gran Turismo Sport تریلر جدید بازی Brutes.io تریلر جدید بازی A Hole New World تریلر تماشایی بازی Monster Jam Crush It تریلر تماشایی بازی ARK Park تریلر جدید مک لارن 720S 182 تریلر جدید کمپانی پلی استیشن از بازی های آینده تریلر جدید بازی Sword Art Online تریلر جدید بازی Squadd.io تریلر جدید بازی Hand of the Gods گیم پلی 11 دقیقه ای بازی Aztez - قسمت دوم دیدنی های بازی Crash Bandicoot تریلر دیدنی بازی Lost Sphear Release Date تریلر دیدنی PREDATOR SPEED 234 اونلاین گیم پلی Forza Horizon 3 King Mode Fun #1 نسخه واقعیت مجازی Fallout 4 گیمزکام 2017 - 15 دقیقه از گیم پلی نقشه جدید Overwatch منتخبی از بهترین های بازی های ماشین لحظات هیجان انگیز تصادف در بازی لحظات خنده دار و برتر Battlefield 1 نقشه عنوان Unreal Tournament وارد مرحله Pre Alpha شد یعنی بهتر از این پیدا نمیکنی !! ( از دست ندین ) Gta v تریلر Stick Fight Shadow Warrior برای اندروید بررسی عملکرد درایور جدید AMD با نام Adrenaline آموزش بازی rules of survival خطبه دوم نماز جمعه مهربان ازشبکه سهند پخش شد-مهربان ما2 انسان مومن و امتحان الله متعال ارامش درونی چگونه حاصل میشود - شیخ امینی موعظه خلیفه عباسی - شیخ امینی دنیای بعد از مرگ - شیخ امینی آموزش زیبای آرایش ماجرای ازدواجی که به خاطر ترس از ارتفاع به طلاق منتهی شد! اصطلاحات زبان انگلیسی کلیپ دیده نشده از عبدالباسط سوره طارق واقعازیباجمیل جدا تریلر هنگام عرضه عنوان Resident Evil 7 biohazard Gold E بازی قدیمی و زیبای همسایه جهنمی _ مرحله ۱۵ طراحی سایت واکنشگرا RTGYM چطور به نیازهای یکدیگر احترام بگذاریم؟ طراحی سایت واکنشگرا RTGYM زیباترین تلاوت قرآن در جهان 5 - مولان کورتیشی فروش پامرانین عروسکی ویبره و بیس ساب 3010 کنوود مبانی نظری، پیشینه تحقیق در مورد رضایت مشتری آهنگ بسیار غمگین * تو کجایی * کلیپ بسیار جالب از چک کردن نتیجه کنکور توسط علی صادقی کلیپ خنده دار از آبگوشت خوردن مهران مدیری در طنز پاورچین اهنگ belle reprise از فیلم دیو و دلبر(فارسى آواژه) خیلی صمیمی بودن دکتر تقلبی اقای دکتر مهران مدیری در مرد هزار چهره مهارت های زندگی برای کودکان تولد پریا و پوریا زیست کنکورموسسه حرف آخرالگوی محمد پیمان قسمت هفتم از سریال تلویزیونی قدیمی "زورو" دوبله شده به فارسی - بخش اول خلاصه بازی ولفسبورگ 1-1 لایپزیگ 10 تا از فواید دوش آب سرد Top 10 farsi خوش شانس هستی یا بد شانس؟ Top 10 farsi اگر کسی جواب سلام تان را نداد. Top 10 farsi روبات ها چگونه جایگزین شما میشوند؟ آموزش ساخت ابر و باران نمدی علیرضا رجایی برنده جایزه سالانه کانون مدافعان حقوق بشر شد آیا میدانستید؟ دانستنی ها - قسمت ۶۹ Top 10 Farsi فکر میکنید پولهای نفت ما کجا میره؟! برنامه خندوانه با احسان علیخانی ماجرای خلبان گلچینی از دابسمش تأمّل قبل از شروع هر کاری كیش و زندگی - چرخه بازیافت مواد - محیط زیست واکنش من و تو به نحوه تفریح رهبر ایران ناگفته های قدرت موشکی ایران از زبان استاد رائفی پور مبانی نظری، پیشینه تحقیق در موردسیستم پاداش فهرست مطالب تمرین آماده سازی تفتیان برای مسابقات جهانی تركی تمیرنات ضربه پای اسکات ادکینز تنهایی(استادبطحایی).دونوازی سنتور نیمابطحایی،زهرافرهنگی Yas - Be Khatere Man (یاس - به خاطر من) امشبـ..... اگه عشق منی چرا با دیگرونی... " علی اصحابی " حضور فرزاد فرزین در اکران خصوصی فیلم آینه بغل دانلود مبانی نظری، پیشینه تحقیق در مورد ارزش ویژه برند توضیحات فوتبالیست زنی که کشف حجاب کرد روش درمانی ژنتیک برای سرطان در آمریکا اسلایم ^^نوتلایی♡جدیدم**ساخت خودم حضور علی دایی و همسرش در اکران خصوصی فیلم آذر تزریق هورمونه مردونگی با قیمت و ارسلان کنسرت فرزاد فرزین در اهواز (21آذر 96) مبانی نظری، پیشینه تحقیق در مورد رفتار انحرافی کارکنان کلیپ طنز خنده دار از بازی حمید لولایی - ماجرای اینترنت و شامپوی ضد ریزش مو طنز خوشتیپ آبادانی مهران مدیری خنده دار دانلود طرح تدبیر مدارس ابتدایی مبانی نظری، پیشینه تحقیق در مورد کیفیت خدمات آموزشی سایت نیوشاپ تمرین کگل برای تنگ کردن واژن مبانی نظری، پیشینه تحقیق در مورد رضایت شغلی و سلامت مهارت های زندگی برای کودکان کثیف خان مهارت های زندگی برای کودکان من از همه بهترم کلیپ بشدت خنده دار از ماجرای لو رفتن مهران مدیری در بانک آموزش ذغالی برگر با خاویار و اسرار بیات كردن گوشت برگر (جوادجوادی )شام چی داریم ٤ مبانی ونظری، پیشینه تحقیق در مورد سبک های مدیریت کلاس فیلم آموزشی فن بیان و ارتباطات ترانه زیبای قدیمی گریه نکن - مرتضی مبانی نظری، پیشینه تحقیق در مورد انگیزه کاری گل جهانبخش در بازی مقابل زووله مدل های معروف قبل و بعد از آرایش نبود محل مناسب برای تخلیه فاضلاب های شهری مبانی نظری، پیشینه تحقیق در مورد فرهنگ سازمانی نمایش چرخه ی آب درس علوم، اولین کار گروهی دانش آموزان خلاصه والیبال زاکسا کوژله لهستان 3–2 بانک سرمایه مبانی نظری، پیشینه تحقیق در مورد رفتار شهروندی سازمانی توضیحات فیزیوتراپیست ویدامرزبان در مورد رشته فیزیوتراپی کنسرت ایرانِ من - همایون شجریان - آهای خبردار کنسرت ایرانِ من - همایون شجریان - با من صنما تفاوت عادت با وسواس کدام انیمیشن اویل را دوست دارید؟ مبانی نظری، پیشینه تحقیق در مورد خلاقیت شغلی نقد و بررسی لایحه بودجه سال 97 با تكنولوژیxm نیازی به فوكوس لنز و تمیز كردن سنسور نیست پسربچه چه معصومانه از زلزله و دردهایش می گوید،آیا هیچ ارگانی برای رسیدگی به او و مبانی نظری، پیشینه تحقیق در مورد تسهیم دانش واقعا چرا؟ بدون نیاز به شرح که چه بلایی که بر سر دخترکان معصوم کشورمان آورده اند عشق های امروزی :))))) (نبینی از دست رفته) تولید اعداد تصادفی- نرم افزار شماره زن آرما آموزش ساخت دریم کتچر رای دیوان عدالت اداری برای تخریب طبقات اضافی هتل آرینا مبانی نظری، پیشینه تحقیق در موردرفتار شهروندی سازمانی دانلود آهنگ جدید امیر فرجام به نام گفتی پاییز میای تهدید جدی برای تالاب بین المللی انزلی آموزش طراحی (نقاشی) چشم با مداد ! اموزش ساخت بستنی نوتلا!!!!!!! مبانی نظری، پیشینه تحقیق در مورد رضایت شغلی دانشجویان بی پرده با قوه قضاییه مدح امیرالمومنین -ببین چه چهچه ای میزنه قواعدی در ادعیه خوانی - سید حسن آقامیری شعر خوانی بسیار زیبا از سید حسن آقامیری آرنولد با دوچرخه از روی ترامپ رد شد سنج و دمام زنی آوای ماتم-محرم 96-حاج مهدی رعنایی کنسرت شاد ومفرح امید حاجیلی زیست شناسی -مبحث ژنتیک استادشعبانی02166028126 زیست شناسی -مبحث ژنتیک استادشعبانی02166028126 زیست شناسی -مبحث ژنتیک استادشعبانی02166028126 گنجنامه - چه کسانی مانع پیشرفت شما هستند؟ کودک و لاوی کلیپی از گل های تیم ملی در تمام ادوار جام جهانی جمعبندی معاد شناسی و تست دین و زندگی کنکور مطابقت تست های 95قسمت اول دین و زندگی کنکور معاد شناسی : مرگ و برزخ دین و زندگی کنکور مطابقت تست های قسمت دوم دین و زندگی کنکور زیست شناسی -مبحث ژنتیک استادشعبانی02166028126 محسن لرستانی آهنگ زیبای محلی فارسی و کردی در مشهد حلماسادات تاثیر موزیک بر کاهش وزن Top 10 farsi با ورزشگاه سانیاگو برنابئو آشنا شوید Top 10 farsi مبانی نظری، پیشینه تحقیق در مورد بازاریابی اینترنتی سینک ظرفشویی خارجی | فروشگاه اینترنتی هایپرکیت سرود ملی عربستان اخبار خودرو - مشخصات کلی - Ford Mondeo میکس فیلم کره ای ماسک عروس پروژه افتر افکت نمایش لوگو گلبرگ میکس آهنگ چارقد از مهراب تقدیم به همه مهرابیای گل❤️ مبانی نظری، پیشینه تحقیق در مورد تامین اجتماعی سکانس خنده دار از مچ گیری حمید لولایی از مغازه دار بر سر فرش ماشینی و دستباف چرا زالو درمانی؟ تریلر سریال THE FRANKENSTEIN CHRONICLES سایت GoGoMovie چگونگی تشکیل و پیدایش رودخانه ها ویدیوی تازه منتشر شده از سلنا گومز در billboard ۲۰۱۷ کلیپ خاطره انگیز و خنده دار از طنز زیر آسمان شهر مبانی نظری، پیشینه تحقیق در مورد انگیزش شغلی رفیق زندگی مثل یك لیوان شكستست موزیک ویدیو احسان خواجه امیری به نام قلب ساعتی (اجرای زنده ) - Ehsan Khajeamiri شوخی برنامه نود با چهاربرابرشدن عوارض خروج از کشور قیمت و هانی برای رفتن به شمال برنامه ریزی میکنن عربی کنکور موسسه حرف آخر ال +اسم مبانی نظری، پیشینه تحقیق در مورد عملکرد شغلی آموزش استفاده از بسته ی نصبی آسان وردپرس کلیپی خنده دار از باحال غذا خوردن علی صادقی در سریال خانه به دوش آهنگ چارداس با سازدهنی harmonic.sound تریلر بازی SteamWorld Heist: Ultimate Edition - زومجی آموزش متلب - 2.3 - Accessing Parts of Matrix ساز و آواز دشتی ؛ محمدرضا لطفی و محمدرضا شجریان الأمیره اتظل امیره | الرادود باسم الكربلائى آموزش متلب - 1.7 - Introduction to Plotting in MATLAB تمرین کامل عضله سرینی با وزن بدن - بانوان احمد ظاهر - شب یلدا قسمتهای پایانی بازی outlast وقتی بازیگر زن سرشناس، کارگر مزرعه از آب درآید! میکس فرار از زندان با آهنگ ماتم کده مهراب تریلر انیمیشن Despicable Me 3 با کیفیت 4k ماجرای عکس مرموز جلد مجله تایم/ این دست برای کیست؟ شیمی_حل تست های شیمی سوم سال 94_رادمان مهر_موسسه ونوس شب یلدا /شب مهر/شب محبت /شب تقسیم مهربانی بر همه مبارک باد/ بازی و شیطنت جالب طوطی کایک (کاییک) caique اسم نامتعارف و حاشیه ساز برند ایرانی در اروپا؛ پشت پرده تعیین اسم معروف ترین برند دنیا چه بود؟ گوارش و جذب چربیها-فصل۲-زیست دهم اشرافی ترین و لوکس ترین مبلمان و اِلِمان های دکوراسیون داخلی دنیا در ایران شیمی_حل تست های شیمی 95 قسمت دوم_رادمان مهر_موسسه ونوس اظهارنظر جالب بازیگر زن درباره پلنگ بودن دخترها: شاید اوضاعم بهتر می شد قضا و قدر: تست مفاهیم دین و زندگی کنکور زیست کنکورموسسه حرف آخر ژنتیک جمعیت پرو پلیرز R6 باغ #پسته با #عکس و #آهنگ بسیار زیبای #بهار_دلنشین ریاضی_تصاعد_مهندس دادبام_موسسه ونوس جشن تولد لوکس و پر هزینه بازیگر زن سرشناس/ هدایای گرانقیمت اهدا می شود به ... راننده اسنپ قهرمان فراموش نشدنی یک زوج و نوزاد خوش شانس شان قضا و قدر: آیات قضا دین و زندگی کنکور عربی_درک مطلب1_آزاده_موسسه ونوس عربی_درک مطلب2_آزاده_موسسه ونوس قضا و قدر: درسنامه دین و زندگی کنکور علیرضا طلیسچی: پخش آن ویدیوها سه سال ممنوع الکارم کرد واکنش تند کوروش تهامی به شایعات درباره همسرش یک دابسمش جدید و خنده دار از سریال عاشقانه! / دابسمش هومن سیّدی! موزیک ویدیوی زیبای"سر کانی" از قاسم بهاری اجرای زنده آهنگ عشق من مهدی احمدوند از جواد شاکری پارت1 اینم سحر دختر من (حسن ریوندی) دین وزندگی_تحلیل ونقدسوالات کنکور وکتب_سرکشیک زاده ونوس اجرای گیتار آهنگ "فاصله ها" فریدون آسرایی واکنش دکتر نوبخت به سه برابر شدن عوارض خروج از کشور:همه دنیا همین کا را میکنند! خانم امیری آموزش تهیه دسر کدو حلوایی باب اسفنجی قسمت 31 دوبله فارسی عملکرد لژیونر ها در هفته گذشته (نود ۲۰ آذر) برترین گلهای کاشته 5 سال اخیر لیگ برتر ماجرای ضرب و شتم مامور مبارزه با دوپینگ توسط منصوریان خانم صادقی آموزش تهیه آش ماشاب خانم امیری آموزش طرز تهیه دسر زعفرانی سنتی راهنمای سفر به شهر Naivasha کنیا ساخت یک ابزار کمکی برای پیچ بری دستی با حدیده دستی ترازوی نوکیا Nokia شیمی_تعیین موقعیت جدول تناوبی_رادمان مهر_موسسه ونوس خلاصه والیبال زاکسا کوژله لهستان 3–2 بانک سرمایه زبان_تکنیک حل تستهای کلوز 2_دکتر اناری_موسسه ونوس مدیران اویزان دانلود بهترین سوتی های خاکبرسری فوق خنده دار حیوانات اشتباهاتى در زبان بدن كه شما را فردى بى اعتماد به نفس نشان ميدهد! زبان_تکنیک حل تستهای کلوز 1_دکتر اناری_موسسه ونوس ازدواجها حجت اسلام رفیعی شاهکار رتبه 30کنکور! چگونه دینی کنکور را بالای 90 زدم؟ عربی_تمییز_آزاده_موسسه ونوس شاهکار رتبه 300کنکور! چگونه دینی کنکور را بالای 90 زدم؟ یاسر محمودی - عشق من یادت میمونه هلاکت نظامی سعودی توسط تک تیرانداز یمن حل تست توحید شناسی دین و زندگی کنکور آهنگ جدیذ علی مولایی - شب طولانیAli Molaei-Shabe Toolani موسسه ونوس-تیزر ونوس-موسسه ونوس افشاگری بازیگر زن سرشناس از آزار جنسی در پشت صحنه فیلم شیمی_ثابت تعادل تجربی_رادمان مهر_موسسه ونوس بلندترین برج چوبی آسیا خاکستر شد im back :) تغییرات شیمی_ثابت تعادل ریاضی_رادمان مهر_موسسه ونوس اعجاب انگیز!!مطابقت92%پکیج دینی100یوسفیان پور باکنکور96 شاید باورتان نشود این دختران تنها نیروی امنیتی ویژه دبی کار زیبا و جدید آخ که تو یلدای منی،علی مولایی shabe yalda ali molaie فیزیک_حرکت شناسی vt 1 _مهندس یحیوی_موسسه ونوس Yalda's Night, شب یلدا اعجاب انگیز!!مطابقت92%پکیج دینی100یوسفیان پور باکنکور96 فیزیک_حرکت شناسی vt 2 _مهندس یحیوی_موسسه ونوس فیزیک_حرکت نوسانی 1_مهندس یحیوی_موسسه ونوس فیزیک_حرکت نوسانی 2_مهندس یحیوی_موسسه ونوس درسنامه کامل توحیدشناسی دین وزندگی کنکور ریاضی_حل تست های ریاضی کنکور 95_دادبام_موسسه ونوس آیا از کلاه برداری بعضی سایتهای برتر رتبه الکسا آگاهید؟ هشدار جدی به آقایان: زن ها از این حرکت دست شما متنفرند عربی_حل تستهای شکل و ترجمه_آزاده_موسسه ونوس شیمی_حل تست های شیمی 95 قسمت سوم_رادمان مهر_موسسه ونوس سعیدحدادیان_یادشهیدسرجدا شیمی_حل تست های شیمی 95 قسمت دوم_رادمان مهر_موسسه ونوس ربات CHIP قضا و قدر: مفاهیم دین و زندگی کنکور عربی_حل تست های کنکور 95_آزاده_موسسه ونوس سخنرانی زیبای چارلی چاپلین / حکمرانی روح خدایی انسان ریاضی_حل تستهای هندسه کنکور 95_مهندس بنی هاشم_ونوس فیلم سینمایی کمدی و اکشن(مبارز خیابانی)با دوبله فارسی و کیفیت عالی و هنرنمایی جکی چان چالش دارت بزرگ - Team Edge تویوتا چقدر بزرگ است؟؟؟ حقایق شرکت تویوتا که احتمالاً نمیدانستید. 3 رازی که دست مردان را رو میکند ترسناک ترین مکان های جهان Top 10 Farsi هَرچه كنى به خود كنى ، گر همه نیك و بد كُنى | برنامه ى ضرب المثل پارسى قسمت 1 سریال پاورچین - قسمت 43 سریال پاورچین - قسمت 44 سریال پاورچین - قسمت 45 تجربه زمستانی مهدکودک جنگلی سنج و دمام زنی آوای ماتم استان کرمانشاه-محرم 96-خاک سرخ آموزش پیانو آهنگ Game of Thrones گلچینی از مسخره کردن دختران و پسران اینستاگرمی! - Part 2! كنسرت حامد همایون در ملبورن احترام والدین(2) کانال تلگرام رویای خیس غرفه مرکز آموزش علمی- کاربردی صنعت هوانوردی مشهد ۲ تا دابسمش باحال از شبنم دختر خوشگل ایرونی ! دلیل احمقانه برای قتل دختر بچه ۳ ساله چه بود؟ "بن تن 2017 قسمت 9 (دوبله فارسی) تجربی تست 95قسمت اول دین و زندگی کنکور تریلر قسمت نهم فصل هشتم سریال The Walking Dead - زومجی آموزش مبحث هدایت دین و زندگی کنکور پاییز نسکافه و عشق جراحی سنگین بازیگر زن سینمای ایران برای خلاصی از چاقی حمید هیراد و پازل بند در کنسرت زیبای ماکان بند تیکه درشت نوید محمدزاده به افزایش عوارض خروج از کشور ربات راهنمای LG در فرودگاه وقتی که پدر برای پسرش دست مصنوعی می سازد توحید شناسی2 دین و زندگی کنکور توحید شناسی:خالقیت دین و زندگی کنکور توحید شناسی:ربوبیت دین و زندگی کنکور پره ماهیگیری گهرباران طرز تهیه کیک انار و شکلات اختراعاتی که دنیا را متحول خواهند کرد! / از عینک هوشمند تا جعبه سینما! پرسشهای اولیه در هوش مصنوعی پوشک های کامل ببم آموزش زبان در یک جلسه - آخر خنده - iranian comedy serials سونیك و پونى (فصل دوم) قسمت اول دانلود رایگان قسمت دوم سریال عالیجناب ترین های هفته هشتم لیگ برتر ایران (نود ۲۰ آذر) استایل پورشه 911 آهنگ شاد جدید ایرانی، دوستت دارم یواشکی جز خدا به کسی نگی دین و زندگی_تدریس آیات_دکتر سرکشیک زاده_موسسه ونوس رشیدپور: همینطور پیش برود برای خروج از کشور باید وثیقه بگذاریم منطقه هارپ ایران . احتمال دارد این مکان باشد. بازی زندگی کانوِی - وبسایت محمدرضا شعبانعلی قدرت نه گفتن _ حتما ببینید! آهنگ شاد جدید ایرانی ، نای نی نی نای. shad Irani 2018 چه رمو له - جمال محمودی - کلهر این بازی رو حتما بازی کنید!!! | BattleBlock Theater دانلود فیلم خانه دختر آهنگ شاد بندری جدید، دخت جنوبی، Shad Bandari, dokht jonobi 2018 آبنما کنار ویلا شیمی_ادامه مطابقت های شیمی_رادمان مهر_موسسه ونوس خلاصه و حواشی بازی پرسپولیس ۲-۰ نفت آبادان (نود ۲۰ آذر): شکستن رکورد امتیاز نیم فصل عملکرد لژیونر ها در هفته گذشته (نود ۲۰ آذر) . . . دَ ر د . . . یک غزل زیبا و ناب و بعدش آهنگ بیادماندنی زندان استاد محسن لرستانی زیست_ادامه کلیه ونکات ترکیبی گردش موادوحواس_آرامفر_ونوس عربی_استثنا_آزاده_موسسه ونوس تلاوت زیباى سوره شمس از 5 قارى برتر جهان 2012 مصر فصل دوم سریال لیسانسه ها - قسمت دوازدهم تریلر فیلم اسپیلبرگ یعنی ready player one منتشر شد! جهت اطلاع گفتم کانالم را توی تلگرام و اینستاگرام دنبال شیمی_اعدا کوانتومی_رادمان مهر_موسسه ونوس قسمت دوم هایلایت معرفی کمپانی اورافول آلمان قسمت آخر هایلات معارفه کمپانی اورافول آلمان | تولید کننده کاورهای بدنه وضدخش اتو هایلایت معارفه کمپانی اورافول آلمان | کاور ضد خش بدنه اتومبیل این کار هیچ دیوانه ای نیست جز قهرمان اتومبیل رانی جهان عربی_اعلال_آزاده_موسسه ونوس چرا کی تم !!!!؟؟؟ Mohsin Lorstani Maryam محسن لرستانی آهنگ زیبای مریم عدو سبب خیر شود اگر خدا خواهد دستور العمل آیت الله بهاءالدینی برای حل مشکلات زندگی زبان_چند نکته از گرامر_شهاب اناری_موسسه ونوس آزمایش جدید خون برای تشخیص اسکیزوفرنی زبان_معانی بیان 3_شهاب اناری_موسسه ونوس درس اخلاق 5 آذر ماه 1396 زبان_معانی بیان 2_شهاب اناری_موسسه ونوس موسیقی اصیل -آهنگ ای وطن - خواننده علی سیار تست آئودی RS6 اجرای فوق العاده زیبا و زنده قطعه دلنشین Gülümcan زبان_معانی بیان 1_شهاب اناری_موسسه ونوس انگشتر جواهر قطره افشان یه دست rocket league با دوست عزیزم beneb و برد شیرینمون نماز سرعت خنده شیمی_آبکافت_رادمان مهر_موسسه ونوس رفع ارورFile write Error زیست_گردش مواد قلب_دکتر آرامفر_موسسه ونوس جواد رضویان - دختر بازی - آخر خنده - iranian comedy serials دوره آموزش اجرای کفپوش اپوکسی سه بعدی و کفپوش صنعتی کسی میلاد را دوست ندارد+ سهیل پول نیاز شده تیزر جدید و متفاوت انیمیشن فهرست مقدس زیست_کلیه_آرامفر_موسسه ونوس رونمایی از تیزر مستند "ترور سرچشمه" ریاضی_دنباله_مهربان_موسسه ونوس ترانه زیبای قدیمی پس چرا عاشق نباشم - اکبر گلپایگانی توحید شناسی1 دین و زندگی کنکور توحید شناسی:حل تست3دین و زندگی کنکور هندسه_مبحث صفحه و خط_مهندس بنی هاشم_موسسه ونوس خمس و زکات دین و زندگی کنکور توحید شناسی:حل تست2 دین و زندگی کنکور وحشیگری اسرائیلی ها برسر دختر فلسطینی جواد رضویان - هات داگ - آخر خنده - iranian comedy serials توحید شناسی:حل تست1 دین و زندگی کنکور شیمی_بافرها_رادمان مهر_موسسه ونوس آقای زنجانی طرز تهیه سه نوع غذا مناسب برای بچه ها سینک ظرفشویی خارجی| فروشگاه اینترنتی هایپرکیت توحید شناسی:همه توحیدها دین و زندگی کنکور ریاضی_پیوستگی در توابع شامل جزئ صحیح_مهربان_موسسه ونوس تلاوت خارق العاده محمود شحات سوره اعلی با تشویق فراوان جزئیات سانحه دانش آموزان البرزی در سوسنگرد عربی_تحلیل صرفی_آزاده_موسسه ونوس عربی_حرکت گذاری_آزاده_موسسه ونوس خانم کامیار - آموزش پخت ماهی در سفال ریاضی_تست ریاضیات پایه_دادبام_موسسه ونوس آموزش بادکنک آرایی به شکل رنگین کمان تریلر جدید Dreams در مراسم The Game Awards 2017 عربی_تست تحلیل صرفی از کنکور های مختلف_آزاده_موسسه ونوس قاسم سلیمانی 22 عربی_تست قواعد کنکور 95_آزاده_موسسه ونوس ریاضی_تست های هندسه پایه_بنی هاشم_موسسه ونوس بهشت و جهنم | Ustadh Wahaj Tarin [انگلیسی] گذشتن از خطای دیگران-سمینار انسان موفق-دکتر شاهین فرهنگ حل تکنیکی سوالات عربی کنکور- استاد مصطفی آزاده - موسسه ونوس انرژی یونش شیمی کنکور - استاد رادمان مهر - موسسه ونوس میکس فوق العاده غمگین با آهنگ غمگین ایرانی میکس کره ای بسیار غمگین با آهنگ بسیار غمگین میکس بسیار زیبا و سوزناک با آهنگ بسیار غمگین منظور از پخش برنامه های شبکه جهانی ولايت چيست؟ کارخانه تویوتا در فرانسه دوبله پسر دایى بنده شیمی کنکور موسسه حرف آخرکولیگاتیو استاد شیروانی کمیک اتک ان تایتان_کاوایی زبان کنکورموسسه حرف آخرگرامر درس 3و4 استادمحمودی شیمی کنکور موسسه حرف آخرگروه عاملی استاد شیروانی شیمی کنکور موسسه حرف آخرگیبس و تعادل استاد شیروانی عربی کنکورموسسه حرف آخر مبحث اسم اشاره استادواعظ مقدمه ها و اندیشه تحقیق های دین و زندگی کنکور آهنگ انگلیسی با زیر نویس فارسی غمگین و عاشقانه شهرک صنعتی ادبیات کنکورموسسه حرف آخر مبحث ایهام مهندس منتظری میکس فوق العاده غمگین و عاشقانه زیبا با آهنگ شنیدنی شهرداری قزوین فروردین 1395 میکس بسیار جذاب و شاد و عاشقانه با آهنگ زیبا دکتر عباسی: چرا به مراسم تشییع هاشمی رفتیم فور کات شهر صنعتی البز ریاضی کنکور موسسه حرف آخرتدریس درجه2 استاد منتظری دانلود پلان اجرایی و معماری ساختمان ۷ طبقه فیزیک کنکور موسسه حرف آخرفیزیک هسته ای استاد کامیار کنسرت مهربانی مهمترین قسمت برای شست و شوی سر کچل ها درمان كودك نيوزلندى توسط دكتر ايرانى / به عشق ايرونى به اشتراك بزارين پایانه پلیس بازی امیر چیز می خورد یک معمای اسرارآمیز عباس فضائلی از اصفهان ویژه‌برنامه‌ی انرژی پاک بازدید از موزه قسمت اول گزارش اختصاصی رپرتاژ - کمبود امکانات بیمارستانی زیست کنکور موسسه حرف آخرغشای پلاسمای قسمت دوم شعبانی من و تو پلاس - خودشیفتگی / Manoto Plus نظر دکتر حسن عباسی در مورد رایتل آموزش ساخت موتورالکتریکی زیست کنکور موسسه حرف آخرپارادوکس زیستی قسمت اول شاکری میکس بسیار زیبا و عاشقانه با آهنگ ایرانی آهنگ شاد عربی اسماء الله واقعا زیبا گزارشی از حضور جنجالی سخنگوی قوه قضائیه در دانشگاه شریف ماهی کوی ژاپنی از نظر رضا حبیب زاده مردم چه کسی را معمار نمیداند؟ اسرار مریخ سیاره سرخ باغ انار شمال/طرز تهیه رب انار محلی pomegranate in iran ماهی کوی احمد بهترین بهیار هنرنمائی مهران مدیری در نقش مربی فوتبال مسافر من و تو پلاس - کلاکو / Manoto Plus آیا ابن سینا و جابر ابن حیان و ... خداناباور بودند؟ #دلتنگی #تنهایی #خدا دانلود آموزش ((تزیین میوه)) دانلود آموزش ((تزیین میوه)) دانلود آموزش ((تزیین میوه)) دانلود آموزش ((تزیین میوه)) از زوج جوان معمار مردم چه کسی را معمار نمیداند؟ بازدید از موزه قسمت دوم آبنما سنگی برکه ماهی کوی ژاپنی دانلود آموزش ((تزیین میوه)) دانلود آموزش ((تزیین میوه)) ببین TV - مشاعره رضوی / Bebin TV من و تو پلاس - تکنولوژی و جراحی مغز / Manoto Plus تعقیب و گریز افسران آمریکایی با یک خودرو ته دست فرمون در پابجی اهنگ عزیزم از سعید كوكلانی گیم پلی فارسی Minecraft - قسمت 18 - مزرعه تجربه 2 نگاهی نزدیک به آیمک پرو اپل آموزش پیانو آهنگ فیلم The Imitation Game دانلود آموزش ((تزیین میوه)) دانلود آموزش ((تزیین میوه)) آمپول زدن جناب خان و نصیحت کردن رامبد جوان اجرای زیبا آهنگ دلیار از پدر و دختر رعنا و ناصر چشم آذر اثار بجای مانده از داعش در زندان بادوش موصل تعادل بامزه جوجه لالایی مبحث اختیار2 گاز گرفتن سر یک مرد توسط سگ پلیس آمریکا تست سرعت وان پلاس 5 تی با گلکسی اس 8 نماهنگ دلارام از حامد زمانی نگاهی به فیلم ترسناک (Happy Death Day (2017 کارتون تام و جری بهترین کلیپ های خنده دار ایمان نصر کارتون Oddbods کارتون تام و جری ویدئوی هوایی ییلاق سوئه چاله ماسال در شبکه BBC من و تو پلاس - استرس ناباروری / Manoto Plus نماهنگ زیبای "برخیزید، برخیزید" در مورد شهدای مدافع حرم گیم پلی چلنج هانتر اپدیت کلش رویال پارت ( دوم ) نیویورک بدون روتوش_ از مگس خیلی بترس سریال پاورچین - قسمت 42 بخش دوم کارتون تام و جری سریال پاورچین - قسمت 42 بخش سوم نمایش خلاق میلاد پیامبر اکرم(ص) کلاس خانم هامونی ..پرسه زدن تو کوچه های تاریک...-_______- سریال پاورچین - قسمت 42 بخش چهارم دلایل برکناری سرمربی خارجی تیم ملی بوکس خمیر حرارتی جدید شرکت گرین GT-4 Premium بروی سوکت 775 آموزش چگالی کارتون بن تن BEN 10 کارتون ماشا و میشا دکترم تا نبض من را اینچنین آشفته دید❤️ . دیدن رخسار یا سقوط جوان معروف چینی از ساختمان 62 طبقه حاشیه و متن گفت وگوی دانشجویان با سخنگوی قوه قضاییه مقدمه ها و اندیشه تحقیق های دین و زندگی کنکور واکنش تتلو به توهین‌های اخیر به او در پیجش انواع بافت جانوری-فصل۲-زیست دهم هانزو های اسکیلز آموزش تبدیل تکست به تکست کد کارتون پوکویو Pocoyo کارتون تام و جری احترام به بدن در کلاس خانم خوشنودی چالش نخندیدن Markiplier - #10 اهنگ بیس دار بازی های ویدیویی vs زندگی واقعی(کدوم برنده میشه)- Ali-A محوطه سازی کارتون تام و جری کارتون تام و جری عاقبت رفتار خطرناک کارتون ماشا و میشا پشت صحنه دربی جذاب مرسی ساید معاد شناسی : جمعبندی دین و زندگی کنکور سونیك و پونى قسمت هفتم کنسرت بهنام بانی"دل نکن" کنسرت ماکان بند - macan band live in concert همه می دانند اصغر فرهادی کانگ فیوری بچمه! این یک طنز تلخه؟یا یک تراژدی شیرین؟TPA معین "جدایی" معین - من از راه اومدم. کارتون تیتان ها به پیش کنسرت محسن یگانه - سکوت 10 دلیل موفقیت جیم کری -4- خالق زندگی خود باشید کنسرت زیبا از ماکان بند ♪ ♫ کنسرت محسن یگانه (بهت قول میدم) تست زیست 94 تبلیغ جدید سلنا گومز برای شامپو پنتین 2017 مداحی کربلایی مهدی گودرزی 10 دلیل موفقیت جیم کری -5- ریسک خود بودن را بپذیرید نبات (شهاب حسینی و نازنین فراهانی) نامرئی کننده ی عجیب دستاورد های نظامی ایران قصه آموزشی(اجازه از والدین) معاد شناسی : مرگ و برزخ دین و زندگی کنکور عصبانیت استاندار کرمان و اخراج دو مدیرکل از جلسه ستاد بحران آخرین قسمت از دونده هزارتو؛ دوندگان به دنبال درمان مرگ بهترین خواننده دنیا دیوار به دیوار 2 (ویشکا آسایش، آزاده صمدی، پژمان جمشیدی، امیرمهدی ژوله) گوشی موبایل گلکسی Galaxy S9 کارتون پلنگ صورتی 10 دلیل موفقیت جیم کری -6- سازگار باشید آرامش وحشتناک 10 پیروزی پرگل سال 2017 هشدار رائفی پور درباره خطرات پروژه گپ برای ایران گیم پلی بازی Fade to Silence بهترین انیمه های سال 2017 به انتخاب IGN مهارت های کریستیانو رونالدو در جام باشگاه های جهان بررسی فیلم Star Wars: The Last Jedi ارسالی جدید سلنا گومز 2017 بلوک های شیشه ای تولید کننده الکتریسته پرش خودم در GTA IV خیلی باحاله کنسرت جدید و زیبا از ماکان بند ♪ ♫ حل تست مبحث هدایت دین و زندگی کنکور مقدمه ها و اندیشه تحقیق ها2دین و زندگی کنکور آموزش مبحث نماز و روزه با تصویرسازی بی نظیر یوسفیانپور آموزش معاد شناسی دین و زندگی کنکور تست سرعت OnePlus 5T با سامسونگ گلگسی اس 8 آموزش مبحث هدایت دین و زندگی کنکور کارتون تیتان ها به پیش لحظه دزدیدن هویج توسط نظامی اسرائیلی آموزش پیانو آهنگ فیلم Wonder Woman سونیك و پونى قسمت چهارم مقدمه ها و اندیشه تحقیق ها1دین و زندگی کنکور کارتون تیتان ها به پیش ناردونه اولین برند انار در شمال ایران pomegranate مخفی کاری تو مخی بازی جهت تقویت عضلات مچ دست بررسی لایحه بودجه سال 1397 آهنگ آی بری باخ با صدای ودود موذن زاده تقسیم بندی تجهیزات نفت و گاز پسر بچه آشیق تو سخت ترین شرایط هم میشه شاد بود دابسمش خنده دار محسن کنسرت جدید و زیبا از ماکان بند ♪ ♫ تو سخت ترین شرایط هم میشه شاد بود دابسمش خنده دار محسن نام آهنگ : پاییز(سعیدكوكلانی)❤️ آشیق فرمان فرضی مولان دانلود نسخه فشرده بازی Car Mechanic Simulator 2018 Plym مناجات حزین عصبانیت استاندارکرمان واخراج دو مدیرکل ازجلسه ستادبحران سونیك و پونى ب زودى Yas Ft. Kaveh Afagh - Ghesseye Zirzamin (یاس و کاوه آفاق - قصه زیرزمین) الوداع آهنگ جدید مهراب آزمایش جالب دل پیش کسی باشدو وصلش نتوانی...✒ رفیق انصاف نیست بخاطر یه نفر دل مادر و پدرت رو بشکنی حتما حتما ببینید-دگرگونی در صنعت مد و حجاب دخترها-خخخخ دانلود فیلم بیست و یک روز آموزش ساخت اپل آیدی کاملا رایگان خلاقیت جمعبندی و من آیاته 2دین و زندگی کنکور دانلود مجموعه 500 آیکون متحرک مخصوص افترافکت بازی کلم و تربچه در کلاس خانم خوشنودی آموزش مبحث هدایت دین و زندگی کنکور آموزش هدایت دین و زندگی کنکور تیکه عادل فردوسی پور به گران شدن عوارض خروج از کشور! تعوی ال سی دی microsoft surface علت ناکارامدی ابزارهای استراتژی Why Strategy fails جمعبندی و من آیاته 1دین و زندگی کنکور فن های گرامی بیاییدتوضیحات :) 10 حقیقت درمورد جن ها - تاپ تن فارسی Yas - Az Chi Begam (یاس - از چی بگم) داریوش اقبالی - مترسک داریوش اقبالی - دوباره باز خواهم گشت آبنمای لابی مبحث اختیار2 مبحث اختیار 1 آنونس فیلم خانه دختر اخلاق در خانواده تیزر تریلر جدید از SPIDER-MAN: INTO THE SPIDER-VERSE تریلر جدید فیلم JOURNEY TO CHINA با بازی Jackie Chan جدیدترین تریلر BLACK PANTHER منتشر شد! یه ایس باحال با کپکان |Rainbow six حل فوق سریع تست های دینی کنکور 95 رشته تجربی بخش2 آیا از دست پشه ها خسته شده اید...؟؟؟!!! خواندن بهنام باني در خندوانه کلیپ بسیار زیبا و عاشقانه با صدای سیروان خسروی هک تلگرام پوشک های کامل ببم آمادگی برای نوشتن در کلاس خانم احمدی منتظران ظهور-مستند مجاهدت های خاموش شبکه اول سیما Behnam bani live امین بانی اجرای زنده خلاصه ٩٩ درصد فيلمهاى شبكه GEM دابسمش ماکان بند حل فوق سریع تست های دینی کنکور 95 رشته تجربی بخش5 حل فوق سریع تست های دینی کنکور 95 رشته تجربی بخش6 حل فوق سریع تست های دینی کنکور 95 رشته تجربی بخش4 مبحث هم ارزی ریاضی کنکور - استاد محمد مهربان - موسسه ونوس من مسخره شدم - miniminter BAROON-SOHEIL MOGHIMI بارون - سهیل تصنیف "گمشده"(نیمه شبان) ، بانو مرضیه تدریس مبحث تشابه دو مثلث هندسه کنکور - سعید بنی هاشمی - موسسه ونوس آمار و مدل سازی کنکور(نمودارهای دایره ای ) - امیرحسین نصیری - موسسه ونوس نامزدهای جوایز مراسم گلدن گلوب ۲۰۱۸ تدریس نکات و حل تست های هندسه در کنکور - استاد بنی هاشمی - موسسه ونوس آموزش لایه برداری و سفید کردن پوست صورت شایع - واستین عقب جی چی آر گروت مبحث الکتریسیته فیزیک کنکور - استاد یحیوی - موسسه ونوس رضا حبیب زاده چه کسی را معمار نمی داند؟ آموزش بافت مو مجلسی مدارس شبانه روزی کانادا - Bronte College رو دل تو اصلا... کشور مصر دست ندادن رییس یک سازمان اسلامی با وزیر زن نروژ آموزش ذغالی برگر آموزش میوه آرایی انیمه دخترانه بینوایان Les Miserables Shoujo Cosette HD قسمت 3 فارسی سومین تریلر رسمی فیلم Black Panther شعبده بازی مشترک {{قسمت 5}} دختر بالریان با حجاب اماراتی زهرا لاری Zahra Lari راز زیبایی دست یک مدل در زندگی او عاقبت آهن پرستی فیزیک کتاب تصمیم گیری سازمانی قلی پورhttp://l1l.ir/3a-u بتن ریزی فیزیک-مهندس امیر مسعودی اجرای zahra lari بالریان اماراتی در بازی های 2017 کره حد چپ و راست ریاضی کنکور - مهندس مهربان - ونوس چه شخصیتی تو مای لیتل پونی دارید؟توضیحات آموزش ساخت کارت پستال پشت پرده تازه کشف شده دیدار امیر تتلو با ابراهیم رییسی پشت صحنه کنسرت خنده حسن ریوندی از نظر بهرام شکوهیان مردم چه کسی را معمار نمیداند؟ نماهنگ زیبای فرعون های زمانه رپ خوانی ارسلان قاسمی و سامان گوران با آهنگ مشهور حمید اظهارنظرغیرمنتظره رییس جمهور آمریکا درباره سردارسلیمانی بک لینک انبوه رتبه 1 گوگل به صورت تضمینی کلاهبرداری فیزیک کنکور موسسه حرف آخرموج حل تست2 استاد کامیار مهارت خلبان هلیکوپتر در جریان باد هوا آموزش بافتنی با دستگاه - بافت دستکش فیزیک کنکور موسسه حرف آخرنوسان قسمت اول کامیار جشن امام رضا فیزیک کنکور موسسه حرف آخریک تست کنکور سینماتیک کامیار تماشاکنید: معرفی طرح مفهومی اولین گوشی پرنده دنیا مسابقه دورتی اشنایدر در مسابقات درساژ گرند پریکس 2017  فیزیک-مهندس امیر مسعودی واکنش جالب مردم چین به کنترل ترافیک فیزیک کنکور موسسه حرف آخرمغناطیس حل تست1کامیار فیزیک کنکور موسسه حرف آخرمغناطیس حل تست 2 کامیار چطور مایکروفر را با لیمو تمیز کنیم؟ فیزیک کنکور موسسه حرف آخرنقشه راه سینماتیک استاد کامیار فیزیک کنکور موسسه حرف آخرتحلیل نمودار شتاب زمان کامیار تریلر رسمی زمان عرضه بازی Middle-earth: Shadow of War تریلر بازی Space Panic Defense قابلیت جدید Near Share در ویندوز 10 فیزیک کنکور موسسه حرف آخرآموزش نوسان قسمت دوم کامیار فیزیک کنکور موسسه حرف آخرتست حرکت دو بعدی کامیار فیزیک کنکور موسسه حرف آخرتست دینامیک اصطکاک کامیار چالش باحال برای مادرانی که بچه های تپل دارند کارتون تام و جری کارتون تام و جری کارتون تام و جری کارتون تام و جری نبرد رزمندگان حشدالشعبی با خودروهای انتحاری داعش من یوسفم، مادر / تریلر فیلم / کارگردان : محمدرضا فرطوسی رفتار غیراخلاقی آمریکا در عدم صدور ویزای به موقع ایران مک لارن هایپرکار جدید خود را به نام سنا معرفی کرد تصاویر دیدنی از عروسک جام جهانی 2018 شهیدمهدی باکری در کلام امام امت وسردار حاج قاسم سلیمانی دانلود آهنگ جدید تصویری منصور ولش کن بیرپارسی 1 (سرگذشت موسیقی من) میکس آهنگ مخصوص ماشین محمد امین کریم پور-عرفان علیرضایی- فوق العاده خنده دار میکس آهنگ مخصوص ماشین فروشگاه اینترنتی جزیره ساعت - خبرهایی در راه است کلیپ آماده شدن عروس و داماد شیمی کنکور موسسه حرف آخرحل تست شیمی کنکور95شیروانی سرقت گوشواره بچه توسط سارق تدریس عربی کنکور ( مبحث حال ) - استاد مصطفی آزاده - ونوس کنکور97 لحظات ترسناک و دلهره آور هنگام شکار حیوانات دوئل ماشین سیمان با انسان تدریس و حل تست های هندسه پایه - استاد بنی هاشمی - موسسه ونوس نطق دکتر صادقی - عوامل فساد و راهکارهای مقابله با آن خوردن زنده زنده انسان توسط شیروحشی۱۸+/کلیپ جالب و دیدنی فوق روان كننده پلی كربوكسیلات علیرضاافتخاری -شور عاشقانه (نگاه آسمانی) ازآلبوم شورعشق سلنا گومز روی فرش قرمز مراسم Fashion Awards 2017 درلندن درمان سریع خانگی برای حذف پاشنه های ترک خورده آموزش طراحی با حنا روی پا مصدومیت راموس در تمرین امروز رئال کنکور97 آموزش ساخت برگه جدید تریلر بازی Assassin's creed brotherhood لگو نینجاگو مینیفیگرز پارت١ حضور علی پروین در کرمانشاه برای فراموش نشدن روزهای سخت بیماری HIV را بهتر بشناسم اظهارات غیرمنتظره امیرتتلو درباره شجریان: آقای شجریان! مسابقات آسیایی توآی مشهد 96 - گزارش سعید رحمانی میکس بسیار جدید با صدای مهراب و آهنگ قشنگش فروش آپارتمان135متری دیباجی شمالی نوریان دوقوز کنکور97 از نظر رامبد ایلخانی مردم چه کسی را معمار نمیداند؟ گردهمایی بزرگ کنکور سال 95 آموزشگاه کنکور الوند شیراز
این صفحه شما را به مطلب زیر هدایت می‌کند:

جابر بن حیان و خاورشناسان

برای مشاهده مطلب فوق، از لینک مقابل استفاده نمایید: جابر بن حیان و خاورشناسان
عنوان فوق به صورت خودکار و توسط نرم‌افزار جستجوگر تولید شده‌است، لطفاً در صورتی‌که درخواست حذف این عنوان را دارید، کد ۱۰۳۲۴۰۹۴۴ را به همراه موضوع به ایمیل info@porsyar.com ارسال نمایید. متن و محتوای مربوط به عنوان فوق در وبسایت www.hawzah.net منتشر شده است و ‌«مجله ایرانی» در قبال آن هیچ مسئولیتی ندارد. بیشتر بدانید
با عنایت به اینکه سایت «مجله ایرانی» مصداق بستر مبادلات الکترونیکی متنی، صوتی و تصویر است، مسئولیت نقض حقوق تصریح شده مولفان از قبیل تکثیر، اجرا و توزیع و یا هر گونه محتوی خلاف قوانین کشور ایران بر عهده منبع خبر و کاربران است. (قانون تجارت الکترونیک)
انشا درباره مادر انشا درباره مادر | دلنوشته زیر درباره مادر و به احترام تمام مادران ایران زمین نوشته شده است. نوشتن از مادر دیگر فکر کردن نمی خواهد ، همین که قلم را روی کاغذ بگذاری ، خودش شروع می کند به نوشتن و تا خودت دستت را از روی کاغذ بر نداری ، نوشتنت تمام نمی...
آداب و رسوم شب یلدا | شب یلدا در کرمانشاه آداب و رسوم شب یلدا | هر شهر و قومی در ایران آداب و رسوم مخصوص به خودش را برای جشن شب یلدا دارد. این بار به بهانه ی همدردی و در یاد داشتن زلزله زدگان کرمانشاه ، به آداب و رسوم شب چله در این استان می پردازیم. شب یلدا در کرمانشاه در استان کرمانشاه
راهکاری برای افزایش خوشحالی در زندگی راهکاری برای افزایش خوشحالی در زندگی | در متن کوتاه زیر به تنوع بخشی به عنوان راهکاری برای اینکه زمان خوشی زود به پایان نرسد ،پرداخته شده است. یکی از پدیده هایی که اکثر ماها وقوع آن را در ذهن خود تجربه کرده ایم این است که احساس می کنیم لحظات خوش بودن سریع تر طی می
ضرب المثل : شب یلدا ضرب المثل : شب یلدا | ضرب المثل ها سخنان نغزی هستند که حاوی معنای غنی ای می باشند.شب یلدا نیز که یکی از جشن های باستانی ایرانیان می باشد ، ضرب المثل های زیادی را در مورد خود پرورانده است. 1.هر شبی در غم هجرت شب یلداست مرا که به سالی به جهان یک...
ضرب المثل در مورد شب یلدا ضرب المثل در مورد شب یلدا | در متن کوتاه زیر به شرح یکی از ابیاتی که به عنوان ضرب المثل شب یلدا به کار می رود اشاره کنیم. شب یلدا شبی است که همه ی خانواده های ایرانی آنرا جشن می گیرند و حافظ می خوانند ، آنرا با شعر و ادبیات سرزمینشان گره...
راز شادترین مردم جهان! راز شادترین مردم جهان! | مردم دانمارک چند سال پیاپی به عنوان شادترین مردم جهان انتخاب می شوند ، در این متن کوتاه سعی شده است از این راز پرده برداری شود. بعد از اینکه چندین سال پیاپی دانمارکی ها به عنوان شادترین مردم جهان انتخاب شدند؛ همه به فکر افتادند تا راز این خوشحالی و شادی
سانسور گزارش ارزیابی کیفیت خودروهای داخلی سانسور گزارش ارزیابی کیفیت خودروهای داخلی | خودروهای بی کیفیت ایرانی دیگر حتی همان گزارش نصف و نیمه گذشته را هم ندارند ... وزارت صنعت، معدن و تجارت (صمت) باز هم اقدام به سانسور گزارش ارزیابی کیفی خودروهای داخلی کرده و این بار جداول مقایسه کیفی خودروهای داخلی را از گزارش منتشره حذف کرده است...
چگونه باید درمحیط مدرسه تحمل واحترام به افکار دیگران و اخلاق و ادب را تمرین کرد چگونه باید درمحیط مدرسه تحمل واحترام به افکار دیگران و اخلاق و ادب را تمرین کرد | این پرسش رییس جمهور از دانش آموزان در روز اول مهر از دانش آموزان عزیز ایران بود ، در متن کوتاه زیر به دو راه حل بنیادی برای این سوال مهم اشاره شده است. در محیط مدرسه و به طور
داستان در مورد شب یلدا داستان در مورد شب یلدا | در متن زیر داستان کوتاهی درباره شب یلدا شرح داده شده است. شب سردی بود …. پیرزن بیرون میوه فروشی زل زده بود به مردمی که میوه میخریدن … شاگرد میوه فروش تند تند پاکت های میوه رو توی ماشین مشتری ها میذاشت و انعام میگرفت … پیرزن باخودش...
نمایشنامه شب یلدا برای کودکان نمایشنامه شب یلدا برای کودکان | به مناسبت شب یلدا یک نمایشنامه برای کودکان با موضوع شب یلدا گردآوری کرده ایم که نقش های آن خوراکی های شب یلدا هستند. سلام سلام آی بچه ها منم فرشته سرما, حالتون خوبه چطوره, احوالتون چطوره, حالا که ساکت نشستین معلومه که خوب هستین،منم خوبو خوشحالم میپرم...
از سراسر وب
٢٢ آذر ١٣٩۶ - ٠۴:٣٩:٣۶
جابر بن حیان و خاورشناسان   العربیة English کاربر جاری : مهمان [ ورود ] امام حسین(ع) : چشمان هر کس که در مصیبت هاى ما قطره اى اشک بریزد، خداوند او را در بهشت جاى مى دهد. (احقاق الحق، ج 5، ص 523) دیگر منوها کاربر جاری : مهمان [ ورود ] فارسی العربیة English ارسال لینک صفحه برای دوستان نام فرستنده پست الکترونیکی گیرنده گنجینه معارف جابر بن حیان و خاورشناسان تاریخ انتشار : 1388/8/9 بازدید : 9965 منبع : فصلنامه مشکوة، شماره 84 و 85 , عظیم زاده طهرانی، طاهره

عضو هیأت علمی

دانشگاه آزاد مشهد

درباره شخصیت جابر بن حیان ابهامهای بسیاری وجود دارد. سال تولد او دقیقا مشخص نیست. او را طوسی، ازدی و حرّانی خوانده اند. ابن خلّکان به او نسبت طرطوسی(1) داده که نام بندری در کرانه دریای مدیترانه است. اوج شهرت جابر سال 160ق / 776م می باشد(2).

پدرش حیان عطار (دارو فروش) بود که در اوایل قرن دوم / هشتم بر ضد بنی امیه برخاست(3)، سپس همراه خانواده به طوس رفت و به عباسیان پیوست. جابر پس از پیروزی عباسیان به کوفه برگشت و احتمالاً در این زمان بود که به حلقه درسی امام جعفر صادق علیه السلام درآمد(4).

آثار بسیاری را به جابر بن حیان نسبت داده اند. الندیم (375ق / 185م) در سه صفحه اسامی کتابهای جابر را ذکر کرده، سپس از قول او می افزاید که ابو موسی گوید یک هزار و سیصد کتاب در فلسفه، یک هزار و سیصد کتاب در حیل، یک هزار و سیصد کتاب در صنایع مجموعه و آلات حرب تألیف کرده ام(5).

پل کراوس (p. kraus)کتابنامه ای از آثار جابر تنظیم کرده و کوشیده به کمک نقل قولهایی که در خود متون و یا آثاری که در الفهرست آمده به ترتیب نسبی زمانی، کتاب شناسی انتقادی شماره داری از آثار جابر فراهم آورد. بروکلمان (Brockelmann) هشتاد و هشت کتاب از او گرد آورده که در کتابخانه ها وجود دارد و برخی از آنها چاپ شده است(6). سزگین (Sezgin) نیز با تکیه بر کتابنامه کراوس مجموعه ای از آثار او را ذکر می کند(7). او سی کتاب و رساله را اضافه بر فهرست بروکلمان نام برده است(8).

برخی از آثار جابر به صورت مجموعه می باشد. عنوان بزرگ ترین آنها خمس مائه، مائه و اثنا عشر و سبعون می باشد. در مجموعه آثار او کیمیا از جایگاهی ویژه برخوردار است. علوم دیگر چون فلسفه، زبان شناسی، علم طلسمها، موسیقی، حساب، نجوم، کیهان شناسی، مابعدالطبیعه، کلام، طب و کشاورزی هم موجود است. از مشهورترین کتابهای او السموم و مضارّها، الرحمه، العطارد، و الترکیب می باشد(9).

ابتکارهای علمی جابر را بسیار شمرده اند، تهیه اسید سولفوریک، تهیه اسید نیتریک، تهیه شنگرف (شنگرف واژه ای فارسی است که فرمول شیمیایی آن Hgs است)، تهیه هیدروکسید کربنات سرب، نوشادر مصنوعی و جز اینها را از کارهای او دانسته اند(10).

سال وفات جابر مشخص نیست. حاجی خلیفه سال 160ق / 776م(11) و عزالدین جلدکی (743ق / 1342م) در عصر خلافت مأمون (198-218ق / 813-833م) ذکر کرده اند(12). قبر او معلوم نیست، در روزنامه اطلاعات (18 دی 1346) خبری چاپ گردید(13) مبنی بر اینکه آرامگاه جابر بن حیان را در بدره، واقع در هفتاد کیلومتری پل دختر لرستان کشف کرده اند. البته این مطلب درست به نظر نمی آید؛ زیرا وفات او در طوس یا کوفه رخ داده و بعید است که جسد وی را به لرستان منتقل کرده باشند. همچنین در بین مردم بدره صاحب قبر، به نام جابر انصار معروف است(14).

ابهاماتی که درباره جابر وجود دارد از جنبه های مختلف است؛ از جمله تعداد بسیار آثار جابر، سبب گردیده که عده ای نسبت به این نوشته ها به دیده تردید بنگرند. برای روشن شدن این مطلب لازم است یک بازنگری جدی و بدون جانبداری بر روی آثار او انجام و از نقد بیرونی و درونی کمک گرفته شود و چنانچه اثری متعلق به او نباشد، معرفی گردد. کراوس آثار جابر را بررسی کرده، ولی کافی نیست و هنوز این نیاز وجود دارد، ضمن اینکه هانری کربن (Corbin)گستردگی آثار جابر را چون نوشته های ابن عربی و علامه مجلسی امری ممکن دانسته است(15). از طرف دیگر ممکن است که در ذکر اساسی کتابهای جابر، هر فصل از کتابی را به عنوان یک کتاب شمرده باشند.

نکته دیگری که بر پیچیدگی شخصیت جابر می افزاید دانش گسترده اوست؛ زیرا اطلاعات او با آگاهیهای اندک مسلمانان در قرن دوم / هشتم که بنا به دیدگاهی هنوز بسیاری از کتابهای یونانی ترجمه نشده بود، هماهنگی ندارد. این مطلب را زمانی که به نظرات کراوس بپردازیم، بررسی خواهیم کرد.

مسئله دیگر این است که آثاری به نام گبر (Gaber) به لاتینی وجود دارد که اصل عربی آن به دست نیامده و این نکته هم سبب ایجاد توهم شده است و اینکه آیا نویسنده متنهای عربی با لاتینی یکی است یا خیر، به ویژه که در نوشته لاتینی، جنبه رمزی حروف و ارقام و مفهوم میزان، نیامده است، در حالی که در بین نوشته های جابر این رموز بسیار به کار رفته است. در متون لاتینی، چون آثار محمّد بن زکریای رازی در شیمی، توجه به جنبه تمثیلی کیمیا از مرکزیت افتاده و توجه به خواص جسمانی مواد جانشین آن شده است. همچنین جنبه تجربی آن بیشتر و جنبه عرفانی کمتر مطرح گردیده است. برخی معتقدند مؤلف آثار گبری که از عربی ترجمه نشده، ظاهرا کیمیادانی اسپانیایی بوده که خواسته است از شهرت جابر استفاده کند(16).

به کار بردن لفظ «سیدی جعفر» در کتابهای جابر نیز سبب گردیده که این سؤال پیش بیاید آیا منظور او از جعفر، امام جعفر صادق علیه السلام (148ق / 765م) امام ششم شیعیان است، یا جعفر بن یحیی برمکی؟ در نوشته های جابر که به دست ما رسیده است، او خود را شاگرد امام جعفر صادق علیه السلام دانسته است و مکرر با لفظ سیدی صلوات اللّه علیه(17) از آن حضرت یاد می کند و نوشته های خود را از معجزات سید(18) خود می داند. با توجه به عقاید شیعیان، اصطلاحات صلوات اللّه علیه و معجزه فقط برای امام و اولیاء اللّه به کار می رود؛ البته خاندان برمکی نیز مورد توجه جابر بوده اند و کتابهایی را به آنها تقدیم داشته است.

جابر در منابع اسلامی

از قدیم ترین اشخاصی که نام جابر را ذکر کرده اند، یکی سالم حرانی متعلق به قرن دوم / هشتم است که در رساله اش به کتاب الرحمه جابر اشاره کرده؛ دیگری یحیی بن خالد الغسانی از معاصران جوان تر جابر و مترجم کتاب اسطانس است. وی برخی دستورهای جابر را با دستورهای کیمیاگران قدیم تر در پیوست کتابش آورده است. اشاره سوم در کتاب شرح الرحمه و الظلمه آمده که در آن، نام نویسنده یحیی بن ابی بکر البرمکی ذکر شده و او خود را شاگرد جابر می خواند. احتمالاً این شخص همان یحیی بن خالد برمکی (190ق/805م) است(19).

بنا به نوشته الندیم، رازی (313 یا 323ق / 925 یا 935م) هم در کتابهای خود از جابر بن حیان به عنوان استاد یاد می کند(20). گفته شده رازی کتاب الاُس جابر را به شعر درآورده و برخی را ترجمه کرده است(21).

ابن امیل (درگذشته قرن چهارم / دهم) در کتاب الماء الورقی و الارض النجمیه از جابر یاد کرده است. وی ضمن تکریم جابر، مدعیان صنعت کیمیا را که معاصر وی بودند نکوهش می کند. ابن امیل سخن جابر را درباره اینکه صنعت کیمیا به مکان و امکان و اخوان و درس و استاد ماهر نیازمند است تفسیر کرده و تفسیر دیگران را از این اصطلاحات مردود شمرده است؛ سپس به بیان این مطلب پرداخته که منظور جابر از دو برادر وی که در آخر الزمان ظهور خواهند کرد، کبریت الحکماء و زرنیخ الحکماست. ابن امیل به پنج عاملی که جابر از آنها به عنوان لوازم صنعت کیمیا سخن گفته است، عامل دیگری با عنوان «تکویر الفکر» می افزاید و توضیح می دهد که هدف از آن، استخراج نفس از جسد است(22).

ابن وحیشه (درگذشته قرن چهارم / دهم) هم کتاب کنز الحکمه را در کیمیا نوشته و در آن از ابو موسی جابر، ابوالخیر مصری و محمّد بن زکریای رازی یاد کرده است(23). در اندلس یعنی غرب جهان اسلام هم کسانی درباره جابر مطلب نوشتند. مسیلمه مجریطی (398ق / 1007م) نوشته است: امّا دانشمندی که در این صنعت [کیمیا] به طور کامل برتری و برجستگی داشت و بر همه مقدّم بود، شیخ الاجل ابو موسی جابر بن حیان صوفی بوده است(24).

در بین نویسندگان مسلمان، کسانی بودند که جابر را قبول نداشتند. ابو سلیمان منطقی سجستانی (370ق / 981م) نوشته های جابر را متعلق به دوستش به نام حسن بن النکد موصلی دانسته(25) که در برابر دریافت پول از کیمیاگران، این آثار را نگاشته و به جابر منسوب کرده است. هانری کربن به نوشته های سجستانی اعتماد ندارد و نوشته چندان تمایل ندارد که سخن ابو سلیمان سجستانی را جدی تلقی کند(26). در ضمن بسیاری از آثار جابر در نقل قولهای نویسندگانی دیده می شود که پنجاه سال پیش از موصلی مذکور می زیسته اند(27).

الندیم نیز یادآور شده است در زمان او کسانی مطرح کرده اند جابر اصل و حقیقتی نداشته و پاره ای گویند اگر حقیقتی هم داشته، کتابهایی جز کتاب الرحمه نداشته و این نوشته ها از اشخاص دیگر است که آنها به او نسبت داده اند، ولی الندیم خود به این نظر اعتقادی نداشته و درصدد پاسخ گفتن به آنان برآمده، می نویسد:

«من می گویم یک شخص با فضلی که می نشیند و زحمت کار را بر خود هموار می کند و در حدود هزار ورق کتاب تألیف می نماید و برای از کار درآوردن آن کتاب، فکر و قریحه خود را به زحمت انداخته و دست و بدن خود را خسته نموده و پس از اتمام این کارها، آن کتاب را به شخص دیگری نسبت دهد، زنده یا مرده، نوعی از نادانی است که برای هیچ کسی میسّر نیست و آن کسی که به حلیه علم آراسته باشد ولو برای یک ساعت، زیر چنین باری نرفته و هیچ بهره و سودی از آن نخواهد داشت. این شخص در حقیقت وجود داشته و کارش، آشکارتر و روشن تر از هر چیز و تصنیفاتش مهم تر و بیشتر از هر کسی بوده و در مذهب شیعه تألیفاتی دارد که ما در جای خود ذکر نموده ایم»(28).

در قرن هشتم / چهاردهم، ابن نباته مصری (768ق / 1366م) هم نسبت به شخصیت جابر شک داشته است(29). البته ابن نباته از ادبا و شعرا بوده و نسبت به کیمیا نظر مساعدی نداشته است. نویسنده کتاب نزهت نامه علایی معتقد است که عوام الناس علم کیمیا را درک نمی کنند. وی که کتاب خود را در زمینه علوم طبیعی بین سالهای 506 -513ق / 1113-1120م نوشته است ضمن تأیید علم کیمیا، از جابر و استاد او یاد می کند؛ مردی که فیلسوف بوده و از جابر خواست تا این علم را برای مردم بازگو نکند؛ زیرا افراد معمولی از درک آن عاجز هستند. جابر به استاد خود قول داد که این مطلب را «چندان بگویم و به رمزها بنمایم که کس بدان راه نبرد الا از بندگان مخلص خدای و مستحق»(30).

قفطی (646ق / 1248م) شرح حال جابر را آورده و نوشته دارای تألیفات کثیره مشهور در باب کیمیاست و در زمینه علوم فلسفه آگاهی داشته و دعوی علوم باطن و مذهب متصوفان می نمود. وی اشاره دارد که جابر بن حیان با علم اسطرلاب نیز آشنا بود(31). ابن خلکان (681ق / 1282م) از ابو موسی جابر بن حیان الصوفی الطرطوسی به عنوان شاگرد امام جعفر صادق علیه السلام یاد می کند که کتابی شامل هزار ورق و متضمن پانصد رساله از آن حضرت تألیف کرد(32). همین مطلب را یافعی در مرآة الجنان آورده است(33).

عزالدین جلدکی در کتاب نهایة الطلب فی شرح المکتسب، بسیار از جابر یاد کرده و او را حکیمی دانسته که «روزگار مانندش را ندیده است و هیچ کس از نظر حکمت به جایگاه او نرسیده و نخواهد رسید»(34). همچنین نوشته است چندین بار از مرگ نجات یافته و با مرگ خاندان برمکی به کوفه گریخت و در آنجا مخفی شد تا در روزگار مأمون به او پیوست و برای ولایتعهدی امام رضا علیه السلام کوشش کرد(35).

ابن خلدون (808ق / 1405م) هم در مقدمه، در قسمتهای ساحران و کیمیاگران از جابر سخن گفته است و او را پیشوای تدوین کنندگان فن کیمیا دانسته حتی این دانش را به او اختصاص داده و آن را «دانش جابر» نامیده است(36).

جابر در منابع شیعی

با توجه به اینکه جابر در کتابهایش خود را شاگرد امام جعفر صادق علیه السلام خوانده، لازم است پیش از پرداختن به نظرات مستشرقان نگاهی به کتابهای شیعه بیندازیم و جایگاه جابر را در این آثار مشخص کنیم.

در کتابهای رجالی کهن شیعه چون رجال نجاشی (450ق / 1058م) و فهرست و رجال شیخ طوسی (460ق / 1067م) نامی از جابر بن حیان نیامده است، ولی در کتابهای رجالی معاصر مطالبی از او نقل گردیده است. آیة اللّه خویی در مورد جابر نوشته است: الصوفی، الطرطوسی، ابو موسی از بزرگان اصحاب ماست. نسبت به علوم غریبه آشنا بود، نوشته های بسیاری دارد که از امام صادق علیه السلام اقتباس کرده است.

آیة اللّه خویی از دو موضوع تعجب کرده است؛ یکی اینکه چگونه شیخ و نجاشی در مورد او چیزی ننوشته اند، در حالی که کتابهای بسیاری در مورد او و آثارش نوشته شده است؛ دیگر اینکه نویسندگان اروپایی بیشتر از مسلمانان درباره جابر مطلب نوشته اند(37).

در کتاب دیگر رجالی معاصر، علامه محمّد تقی تستری پس از نقل مطالب الندیم و ابن خلّکان، علت اینکه منابع رجالی شیعه از او یاد نکرده اند، چنین ذکر می کند که شیخ در فهرستش از کتاب فهرست الندیم استفاده کرده و چون الندیم نام جابر را در باب شیعه (ابواب متکلمان و فقهای شیعه) نیاورده است شیخ از او غافل شده، در حالی که الندیم شرح حال جابر را در قسمت کیمیادانان آورده است بدون اینکه به مذهبی منتسب باشد. علت اینکه نجاشی هم او را ذکر نکرده همین موضوع دانسته، یا اینکه فهرست الندیم در دسترس او نبوده و از شیخ گرفته است(38).

در کتاب اعیان الشیعه، سید محسن امین هشت صفحه بزرگ به جابر اختصاص داده و علاوه بر سخنان گذشتگان، مقاله های احمد فؤاد الاهوائی و محمّد یحیی الهاشمی را به طور کامل نقل کرده است. در این دو مقاله، جابر شاگرد امام جعفر صادق علیه السلام معرفی شده است(39).

در جلدهای مختلف الذریعه کتابهای جابر ذکر شده، ولی از زندگینامه او مطلبی نقل نشده است. آقا بزرگ طهرانی در پاورقی جلد چهارم به این نکته اشاره کرده که جابر بن حیان و هشام بن حکم هر دو از اصحاب امام جعفر صادق علیه السلام بوده و عقایدشان به هم شباهت داشت جز اینکه جابر از رجال حدیث و احکام و از راویان آن نبود؛ از این رو، زندگینامه او در کتابهای چهارگانه رجالی شیعه نیامده است(40).

در کتابهای حدیثی شیعه چون کتب اربعه و وسائل الشیعه، نام جابر بن حیان نیامده است. در بحارالانوار یک بار نام جابر بن حیان ضمن بیان علامه مجلسی آمده است که او را از علمای نجوم و «صاحب صادق» ذکر کرده و اینکه الندیم او را از رجال شیعه دانسته است. علامه مجلسی این مطلب را در ذکر علمای شیعه آشنا با علم نجوم از کتاب فرج الهموم سید علی بن طاووس حلی نقل کرده است(41).

در کتاب مستدرک الوسائل نیز دوبار نام جابر بن حیان آمده که تکراری است و روایت حاکی از آن است که بین جابر و امام صادق علیه السلام نامه نگاری می شده است:

«عن جعفر بن جابر الطائی عن موسی بن عمر بن زید عن عمر بن یزید قال کتب جابر بن حیان الصوفی الی ابی عبداللّه علیه السلام فقال: یا ابن رسول اللّه منعتنی ریح شابکه شبکت بین قرنی الی قدمی فادع اللّه لی، فَدَعا له و کتب الیه: علیک بسعوط العنبر و الزنبق علی الریق، تعافی منها ان شاء اللّه . ففعل ذلک فکانها نشط من عقال»(42).

نویسنده تأسیس الشیعه که به پیشگامان شیعه در علوم مختلف پرداخته است، در زمینه علوم تجربی بحث نکرده و فقط علوم ادبی، تاریخ، حدیث، فقه و کلام را مطرح کرده است؛ از این رو نامی از جابر بن حیان نیاورده است. به نظر می رسد بدین علت که جابر به علوم تجربی پرداخته است نه علوم حدیثی و فقه، در کتابهای رجالی و حدیثی کهن شیعی هم نام او نیامده است(43).

جابر و خاورشناسان

کتابهای جابر از قرن ششم / دوازدهم به زبانهای اروپایی ترجمه گردید. برخی از این آثار به نام «Geber» است که اصل عربی آن وجود ندارد و فقط به زبان لاتینی می باشد. به این جهت برخی چون مارسلن برتلو (Marcallin Berthelot) معتقد شدند که دو جابر وجود دارد و جابر لاتینی جدای از جابر عرب بوده است. این مسئله به طور جدی بررسی نشده است و مستشرقان بیشتر به آثار جابر به عربی و یا آنها که اصل عربی دارد پرداخته اند. آثاری که گفته شده متن عربی آن به دست نیامده و نویسنده آن به نام «Geber» مشهور است عبارت اند از پنج کتاب:

1. Liber de inrestigatione Perfectionbus.

2. Summa Perfectionis magiterri.

3. Liber de inventione Vertatis.

4. Liber Fornacum.

5. Testmentum Geberi(44)

کتاب دوم که به نام «مجموعه کمال» مشهور است، در سال 1678 م توسط ریچارد راسل به انگلیسی ترجمه شد. برخی آن را ترجمه کتاب الخالص(45) و برخی ترجمه کتاب الاستشمام(46) جابر دانسته اند.

آثاری از جابر در قرون وسطی ترجمه شده است که اصل آن به عربی وجود دارد، از جمله کتاب السبعین را ژراردو کرمونایی (Geradde Cremone) (574ق / 1187م) به لاتین ترجمه نمود و کتاب الکیمیاء را در سال 539ق / 1144م رابرت چستری (Robert Chester)به انگلیسی ترجمه کرد با عنوان: The Book of the Coposition or Alchemy .(47)

تا سده های یازده و دوازده / هفده و هجده این آثار مورد توجه کیمیاگران بود، تا اینکه مستشرقان شروع به نوشتن مطالبی درباره جابر کردند. دانشمند سوئدی توربرن برگمن (Torbern Bergman)دو کتاب به زبان لاتین بین سالهای 1779-1782م درباره شیمی نوشت و در آن از شخص معروفی به نام «Geber» یاد کرد که عرب است، ولی از جایگاه او در تاریخ شیمی چیزی ننوشت. سپس یوهان کریستین ویگلب (Jon. Christion Wiegleb) آن را تکمیل کرد و نوشت گبر به خاطر کتابش تحت عنوان «Summa Perfection Magisterri» بزرگ ترین شخصیت در تاریخ شیمی به شمار می آید.

یوهان فر. گمیلن (Jon. Fr. Gemelin)آلمانی کتابی در تاریخ شیمی بین سالهای 1797-1799م منتشر کرد. وی تاریخ آغاز این علم را از قرن دوازدهم میلادی می داند. به نظر او گبر که در قرن دوازدهم میلادی می زیسته، بزرگ ترین شخصیت در تاریخ شیمی است.

توماس تامسون (Thomas Thomson)در سالهای 1830-1831م معتقد بود کسانی که به معنای صحیح کلمه به علم شیمی اشتغال دارند، بدون تردید، دانشمندان عرب اند. چقدر شگفت آور است که می بینیم حقایق زیادی که در علم شیمی به نام گبر شیمیدان شناخته شده بود به دروغ و خلاف به دانشمندان متأخّر نسبت داده اند(48). تا این زمان مورّخان علم شیمی معتقد بودند که گبر همان جابر است و اهمیت او به تمام تاریخ علم شیمی مربوط می شود.

هرمان کاپ (Herman Kopp) در مقالاتی درباره تاریخ شیمی در سال 1869م کوشید تا نشانی در منابع عربی درباره زمان زندگی جابر و دستنویس های آثار او در برخی کتابخانه های اروپایی بیابد. او مطالبی گرد آورد که نشان می داد نویسنده آثار لاتینی را نمی توان همان نویسنده مسلمان دانست(49). پس از این مستشرقانی پیدا شدند که مدتها وقت خود را در پژوهش روی جابر گذاشتند و به ترجمه و بررسی کتابهای او پرداختند. اکنون مهم ترین آنها را معرفی و دیدگاهشان را بررسی می کنیم.

مارسلن برتلو

مارسلن برتلو فرانسوی از بزرگ ترین کیمیادانان بود که اساس بحث علمی جدید را به دور از خرافات قرون وسطی پی ریزی کرد(50). او در جلد سوم کتاب کیمیا در قرون وسطی (chime au moyan age) که در سال 1893م در پاریس منتشر شد و در کتاب باستان شناسی و تاریخ علوم(51) (Archeologieet histairades Science) تعدادی از کتابهای جابر را آورده است؛ از جمله کتابهای الملک، الرحمه، المعادلات، الشفقه، التکثیف و السبعین. این متون به زبان عربی است و در ترجمه آنها به زبان فرانسه، هوداس (Houdas) به او کمک کرده است(52).

برتلو کتابهای دیگر منسوب به جابر از جمله زیبق شرقی و زیبق غربی (موجود در کتابخانه لیدن) و ارض الحجار را هم چاپ کرد(53).

برتلو معتقد است که نام جابر در تاریخ شیمی همچون نام ارسطو در تاریخ منطق است(54). او با انتشار متن عربی مجموعه آثار جابر کوشید نویسندگان این آثار را از مؤلف یا نویسندگان آثار کیمیایی به زبان لاتین که در قرون سیزدهم و چهاردهم میلادی به اسم «Geber» ظاهر شده است به طور قطعی تفکیک کند. بدین سان برتلو به دو جابر، یکی عربی و دیگری لاتینی قائل شد. برتلو معتقد است آثار عربی جابر، هم از نظر دقت در بیان حقایق و هم از نظر وضوح آموزه ها و ساختار نویسندگی تفاوت عمده ای با آثار لاتینی منسوب به گبر دارد. در آثار نویسنده عرب، هیچ نوع آگاهی از مسائل جدید و حقایق بکر به چشم نمی خورد، بلکه حتی غیر ممکن است که صفحه یا بخشی در آنها یافت که ترجمه از آثار عربی باشد. برتلو می نویسد قالب توصیفی مجموعه «Summa Perfectionis» کاملاً بر پایه فلسفه مدرسی است و تا حدودی با دوره توماس آکوئیناس مطابقت دارد. از نظر او اصولاً غیر قابل تصور است که زمانی متنی به عربی وجود داشته است که این آثار ترجمه یا تحریری از آن بوده باشد. هر چند ممکن است جسته و گریخته جملاتی از نوشته های عربی جابر اقتباس شده باشد که البته نیاز به اثبات و تحقیق بیشتر دارد، ولی باز هم نمی توانیم نگارش کل آن را به نویسنده ای عرب نسبت دهیم. به نظر او احتمالاً این کتاب را در اوسط قرن هفتم / سیزدهم شخص ناشناسی نوشته، سپس به «Geber» منتسب کرده است تا به کار خود ارزش بیشتری بخشد. این اثر پایه کیمیاگری قرن هشتم / چهاردهم شده بود، امّا انتساب آن به عربها کل تاریخ شیمی را خدشه دار نموده است؛ زیرا آگاهیهایی را به عرب نسبت داده است که هرگز آنها را نداشته اند(55).

اگریپا فون نتسهایم (Agrippa von Nettesheim) هم نوشته های گبر را جدای از جابر می داند. وی عباراتی نقل کرده که کیمیاگر را با خدا مقایسه کرده و معتقد است که شخصیت گوینده این سخن با شخصیت گبری که در آثار لاتینی دیده می شود تضاد دارد. او خود را عبد ذلیلی می داند که هر چه دارد همه از دولت پایبندی بی قید و شرط به فرمولها و لطف الهی است(56).

نظریه برتلو نشان می دهد که تا چه اندازه خاورشناسان به برتری خود و ناتوانی غیر اروپائیان قائل هستند، تا آنجا که وی محال می داند شخص عربی بتواند چنین آگاهیهایی داشته باشد. اندیشه برتلو، مورد مخالفت هولمیارد (Holmyard) و سزگین و افراد دیگر قرار گرفت. سزگین می نویسد، برتلو طوری حرف می زند که گویی تمام تاریخ علوم عربی از نظر او شناخته شده است، به حدی که او می تواند بر اندیشه های مختلف حاکم باشد و بگوید این طرز فکر عربی است و آن یکی غیر عربی است(57). سزگین چنین سخنان برتلو را رد می کند:

«طرفداران نظریه ای که می گوید کتب گبر به زبان لاتین بوده و ارتباطی به زبان عربی ندارد و وجود چنین سطحی از علم برای عرب غیر ممکن است، این پرسش را بی پاسخ گذاشته اند که یک فرد مجهول چگونه توانسته است ناگهان چنین علمی را به جهان عرب بیاورد، حال آنکه تمام شرایط و اصول برای تألیف چنین کتبی در آنجا وجود نداشته است، چه رسد به اینکه سطح کتابهای این شخص ناشناس از سطح کتب موجود دانشمندان مشهور قبل [بعد؟(58)] از او مانند توماس آکین (Thomas Von Aquin)، راجر بیکن (Roger Bacon)، آلبرتوس مگنوس (Albertus Magnus)، ریموندوس لولوس (Raymundus Lullus)، آرنالدوس ویلوانوس (Arnaldus Willanovanus) که در قرن سیزدهم و چهاردهم [میلادی] زندگی می کردند و کسانی که استفاده از کتابهای رازی، ابن سینا و دیگران برایشان میسر بوده بالاتر باشد»(59).

هولمیارد هم به مخالفت با نظریه برتلو پرداخت و او را متهم کرد که درباره جابر به ناحق داوری کرده و بی اساس مدعی شده که جابر نمی توانست با «Geber» یکی باشد. کُربن نیز معتقد است برتلو به مدارک کافی از افکار جابر دسترسی نداشت و به نظرات سطحی و بی اساس عقیده مند شد(60).

هولمیارد

اریک جان هولمیارد انگلیسی در پاریس و لندن تحصیل کرد و نسبت به علوم و دانشمندان مسلمان آگاه شد. وی در زمینه کیمیا مقالات متفاوتی دارد و درباره جابر بن حیان و ابوالقاسم عراقی مقالاتی نوشته است(61).

وی از سال 1923م با آثار و بررسیهایش درباره زمان زندگی جابر سرمنشأ آگاهیهای جدیدی شد. او معتقد بود که برتلو تصویری کاملاً نادرست از تواناییهای علمی جابر ارائه کرده است و بررسی نوشته های جابر می توانست او را به یک ارزیابی قوی از توانایی ذهنی مؤلف رهنمون شود. همچنین هولمیارد به این نکته اشاره کرد که جابر در تاریخ علوم نه تنها به عنوان شیمیدان یا کیمیاگر، بلکه به عنوان طبیب و فیلسوف هم نقش داشته است(62). او جابر را متعلق به قرن دوم / هشتم و شاگرد امام صادق علیه السلام دانست که کوشش کرد تا با راهنمایی استاد خود علم شیمی را از قید افسانه های کهن مکتب اسکندریه آزاد کند و در این راه تا حد زیادی به مقصود رسید. از این رو باید نام جابر را همیشه با نام بزرگان این علم از قبیل بویل (Boyle)، پریستلی (Priestly) و لاوازیه (Lavoiser)نزدیک دانست(63).

هولمیارد کتابی با عنوان تحقیقات عربی جابر بن حیان منتشر کرد که جلد نخست آن در پاریس به سال 1928م منتشر شد و شامل یازده متن عربی بود(64). آثار دیگر او درباره جابر عبارت اند از: «شناسایی جابر»؛ «بررسی نقادانه اثر برتلو درباره شیمی»؛ «وضعیت فعلی مسئله جابر»؛ «مقاله ای درباره جابر بن حیان»؛ آثار جابر، ویرایش انگلیسی از ریچارد راسل، 1678م، ویرایش جدید با مقدمه هولمیارد؛ آثار عربی جابر بن حیان با ترجمه انگلیسی و توضیحات(65).

ژولیوس روسکا

ژولیوس روسکا (J. Ruska)(1867-1949م) به دستنوشته کتاب سرّالاسرار رازی دست یافت. در پی آن به کیمیا و به یافتن منشأ تفکر رازی پرداخت. در این بین با نوشته های جابر بن حیان و خالد بن یزید آشنا شد. از آثار او در زمینه کیمیاگری اعراب، کتاب خالد بن یزید بن معاویه را در سال 1924م منتشر کرد. سپس کتاب فی علم الصناعه و الحجر المکرم منسوب به امام جعفر صادق علیه السلام را به آلمانی همراه عکس متن عربی در هایدلبرگ پراکنده ساخت(66). وی مقالات متعددی درباره جابر نوشت؛ از جمله مقاله های: «درباره فهرست آثار جابر بن حیان و اصالت برخی از رسالات منسوب به او» که در سال 1923م در مجله آرشیو چاپ کرد؛ «در باب هفتاد کتاب جابر بن حیان» در جشن نامه لیپمان در 1927م؛ «عدد و صفر در نزد جابر بن حیان» و «جابر» در کتاب شیمیدانان بزرگ؛ «تلاشهایی که تاکنون برای حل مسئله جابر انجام شده است» در سومین سالنامه مؤسسه تحقیقاتی تاریخ طبیعی برلین در سال 1930م(67).

طی این مقالات، نظرات روسکا نیز درباره جابر تغییر می کرد. او ابتدا سعی کرد آثار جابر را جعلی بداند(68). در سال 1923م در مقاله ای که درباره فهرست آثار جابر ین حیان و اصالت برخی از رسالات منسوب به او نوشت، حداقل سه نوشته جابر یعنی کتاب الرحمة الصغیر و الموازین الصغیر و الملک را جعلی نامید. وی چند سال بعد در 1929م اعلام داشت که «تا مدتی نه چندان قبل جابر یکی از شخصیتهای علمی شک برانگیز بود»، حتی در حوزه خاص او کیمیاگری می شد که تا حدودی شهرت او را بی پایه قلمداد کرد. پژوهشهای جدیدتر این نظر را به کلی تغییر داد. او نوشت: تا پنج سال پیش من هنوز اعتقاد داشتم اطلاعات ذکر شده در فهرست الندیم درباره فعالیت ادبی همه جانبه این کیمیاگر در حوزه های ریاضی، نجوم، سحر، فلسفه، طب و امور جنگی افسانه ای بیش نیست. امروزه دیگر نمی توان به دستاوردهای پزشکی و فلسفی جابر شک کرد(69). در همین سال (1929م) مهم ترین پرسشهای روسکا مسئله روند آموزشی جابر بود و اینکه چگونه حضور چنین مردی را در آن عصر توجیه کند. وی می نویسد:

«هنوز هم مهم ترین مسئله؛ یعنی روند آموزشی جابر برای ما روشن نشده است. حتی اگر احتمال دهیم که گرایش به علوم طبیعی را از پدر به ارث برده باشد باز هم نمی توانیم با قراین مثبت مشخص کنیم که چگونه جابر جوان و سپس در کسوت یک مرد کامل، توانسته است به این دانش وسیع و آموزش منطقی دست یازد؟ همچنین پاسخ به مسئله قالب زبانی جابر نیز دشوار است. آیا امکان دارد که جابر خود به تنهایی خالق این همه اصطلاحات علمی کامل باشد؟ اگر نه، پیشینیان وی چه کسانی بوده اند؟ و این عده بر اساس کدام الگو آموزش می دیده اند؟ آیا با یک قرابت لغوی با سریانیها مواجه نمی شویم؟ یا شاید آثار ایرانیها را باید مد نظر قرار دهیم؟»(70)

روسکا در همین زمان جابر را متعلّق به قرن دوم هجری می دانست، ولی حدود یک سال بعد، به سال 1930م فرضیه پل کراوس را پذیرفت. کراوس معتقد بود نوشته هایی که به نام جابر وجود دارد، احمالاً حاصل کار نویسندگان قرنهای سوم و چهارم هجری / نهم و دهم میلادی است.

پل کراوس

پل کراوس (Paul Kraus)(1904-1944م) از خانواده ای یهودی بود که در پراگ، پایتخت چکسلواکی متولد شد. در سال 1922م به فلسطین اشغالی سفر کرد و مدتی در آنجا ماند، سپس وارد مدرسه بررسیهای شرقی وابسته به دانشگاه عبری در قدس شد و عربی را فرا گرفت. در 1927م وارد دانشگاه برلین شد. در 1929م دکترایش را در علوم شرقی در برلین گرفت. وی از سال 1930 تا 1942م، به مدت دوازده سال در مورد جابر تحقیق کرد و مطلب نوشت. در سال 1930م مقاله ای به عنوان «فرو ریختن اسطوره جابر بن حیان» چاپ کرد. در زمان حکومت نازیها در آلمان به پاریس رفت و با لویی ماسینیون همکاری کرد و به او در انتشار اخبار حلاج یاری رساند(71).

در سال 1933م استادش یولیوس روسکا او را برای بحث در تاریخ علوم برگزید. وی مدتی بعد در مصر اقامت گزید و سفرهایی به قدس اشغالی داشت، تا اینکه در سال 1944م خبر خودکشی او در جهان منتشر شد. کراوس وابسته به گروه مبارزان راه آزادی اسرائیل یا شیترن بود. گویا علت خودکشی او نیز در ارتباط با این سازمان بوده است(72).

کراوس نتایج پژوهشهایش را درباره جابر در دو جلد منتشر کرد. در جلد یکم حدود هفتاد درصد نسخه های خطی موجود را بررسی و از اسامی و مطالب آن فهرستی تدوین کرد. در جلد دوم به بررسی مشروح دستاوردهای علمی جابر پرداخت.

کراوس در نخستین مقاله اش درباره جابر می گوید:

«استنباطی که از بررسی ابتدایی این متون به دست می آید به این نتیجه منجر می شود که آنها دارای انسجامی واحدند؛ یعنی متعلّق به یک نویسنده یا دست کم همان نحله و در فاصله زمانی نه چندان دوری به رشته تحریر درآمده اند. تمامی نوشته های مذکور دارای ویژگی سبکی و زبانی مشترک هستند و از نظر موضوع و محتوا به یکدیگر مرتبط می باشند. تقریبا در هر یک از آنها نیز به اثر دیگری از جابر ارجاعاتی داده شده است. به همین دلیل نمی توان یک اثر را از این مجموعه جدا کرده و آن را فاقد اصالت دانست بدون اینکه اصالت مجموعه این آثار زیر سؤال رود»(73).

کراوس در بررسی خود درباره جابر فرضیه ای دیگر را جانشین نظر قبلی خود می کند که بر آن اساس، کل آثار جابر را نحله ای در فاصله زمانی صد سال (250-350ق) نوشته است. وی می نویسد:

«با اقتباس از پژوهشهای روسکا و تشویقهای استادم شدر (Schaeder) از 1930م به بعد توانستم مسئله خاستگاه نوشته های جابر را بر پایه تاریخ دینی اسلام بنا کنم و برهان قاطع بر اصیل نبودن نوشته های جابر و اینکه تاریخ نگارش آنها به زمانی دورتر باز می گردد و نویسندگانش شناخته شده نیستند، بیاورم»(74).

او آثار جابر را نوشته های اسماعیلیه در قرن چهارم / دهم دانسته و معتقد است که به طور قطع قبل از آخر قرن سوم / نهم تألیف نشده اند، و احتمال قوی داده که نوعی انجمن یا انجمن اخوتی وجود داشته و نوشته های خود را به نام جابر انتشار می داده است(75). بنابراین اسم جابر همچون ویسه (Vyasa) در آیین هندو، یا هرمس، در مکتب هرمسی، رمزی بوده است برای اشاره به طرز تعقل و بینش خاص و هم اسم رب النوع کیمیاگران مسلمان است(76).

دلایلی که کراوس برای فرضیه خود مطرح کرده، متعدد است و مقاله حاضر، اجازه بازگویی تک تک آنها را نمی دهد. سزگین در کتاب تاریخ التراث العربی آنها را مطرح کرده و پاسخ گفته است. امّا به طور کلی، وسعت اطلاعات جابر در قرن دوم / هشتم برای کراوس قابل پذیرش نیست، زیرا به نظر او سیر تألیف در اسلام آخر قرن دوم و اوایل قرن سوم شروع شده است. او نمی تواند بپذیرد که جابر پیش از خوارزمی نسبت به ارقام هندی آشنایی داشته باشد(77). دیگر اینکه ترجمه آثار یونانی به عربی در همین زمان شروع شده است. لذا وجود اسامی و تفکرات یونانی در آثار جابر در قرن دوم / هشتم خلاف این مسئله است. به نظر او در صورت پذیرش شخصیت جابر در قرن دوم، مجبوریم نگرش خود را نسبت به بسیاری از مسائل تاریخ اسلام تغییر دهیم. جابر در این صورت، ناقل واقعی علوم یونانی به عربی بوده و بی شک از منابع یونانی اطلاعاتی جامع داشته و کسی است که مدتها پیش از مترجمان بزرگ قرن سوم / نهم زبان علمی عربها را ایجاد کرده است(78). سزگین کوشش کرده به این مطلب پاسخ گوید، که خلاصه ای از آن را مطرح می کنیم:

بسیاری از کتابهای یونانی دو یا سه بار به زبان عربی ترجمه شده اند و بسیاری از نخستین ترجمه ها مربوط به قرن دوم / هشتم است و از آن جمله می توان به خصوص به آثار ارسطو و جالینوس اشاره کرد(79).

سزگین با مقایسه ای که بین نقل قولهای جابر و ترجمه های موجود از آثار ارسطو و جالینوس و اسکندر افرودیسی که در قرن سوم / نهم ترجمه شده اند انجام داده است، به این نتیجه رسیده که ترجمه های جابر با ترجمه های موجود متعلق به قرن سوم / نهم فرق دارد. به خصوص که روش جابر چنین بود که واژه به واژه از منابع خود نقل قول می کرده و تغییری(80) در عبارات نمی داده است.

جابر بجز چند کتاب از کتابهای یونانی را نمی شناخت، یعنی بخش کوچکی از آنچه مسلمانان در نیمه اول قرن سوم / نهم می شناختند(81).

اگر کراوس شناخت درستی از روند تحول علوم اسلامی می داشت، می دید که جابر بن حیان، بیشتر علومی را که در قرن سوم و چهارم / نهم و دهم نزد دانشمندان اسلام و عرب شناخته شده بود نمی دانسته است.

وارد کردن ارقام هندی از جانب خوارزمی تصوری است که هیچ دلیل موجّهی ندارد. مسلمانان با حساب هندی از طریق ترجمه سند هند در پایان سال 156ق؛ یعنی حداقل نیم قرن پیش از خوارزمی آشنایی داشته اند(82).

دلیل دیگر کراوس این است که طبقات چشم که به وسیله حنین بن اسحاق (بعد از 260ق / 872م) وصف شده شبیه مطالبی است که از جابر نقل شده. به نظر او، معقول نیست حنین بن اسحاق آن را از جابر گرفته باشد، بلکه عکس قضیه صحیح است. کراوس دلیل قانع کننده ای بیان نکرده است که چرا ممکن نیست جابر پیش از حنین اظهار نظر کند. آیا امکان ندارد جابر به طور اجمال، طبقات چشم را بیان کرده سپس حنین بن اسحاق و یوحنا بن ماسویه آن را به تفصیل شرح داده باشند؟

کراوس به علت وجود واژه هایی چون باطن و ظاهر و تأویل و غیره در آثار جابر، آنها را به آیین اسماعیلی نسبت داده است، در صورتی که این کلمات در قرآن فراوان دیده می شود و در ادبیات صوفیانه به ویژه بسیار مورد استفاده قرار گرفته است(83).

به نظر می رسد آشنایی مستشرقان در قرن نوزدهم و بیستم با مکتب اسماعیلیه و عقاید اخوان الصفا سبب گردیده هر مکتب و عقیده ای را با مکتب اسماعیلیه مقایسه کرده و متأثر از آن بدانند، به ویژه که استادِ کراوس؛ یعنی شدر بر روی اندیشه اسماعیلی کار می کرد. احتمالاً او توجه کراوس را به تفکرات اسماعیلی در کتاب البیان جابر جلب کرده است(84).

فرضیه کراوس را برخی از شرق شناسان و نویسندگان ایرانی پذیرفتند. الدومیه لی(85)، پلسنر(86)، لیوسستر (87)(Leicester)، تقی زاده(88)، و مهدی محقق هم به این نظر توجه کرده اند. دکتر مهدی محقق نوشت کتاب جابر بن حیان کراوس واقعا ارزش این را دارد که تا پنجاه سال در جهان علم و دانش مجال تحقیق به شخص دیگری ندهد تا یک دانشمند قوی و فرزانه همچون خود او به وجود بیاید و آن رشته را دنبال کند(89).

حسن انوشه هم در دایرة المعارف تشیع به انبوه آثار جابر اشاره کرده و اینکه این همه کتاب نمی تواند کار یک نفر باشد، بلکه به مکتبی تعلّق دارد که به نام او به مکتب جابر شناخته شده است و بسیاری از این آثار، نوشته های اسماعیلیان دوره های آینده است(90).

فؤاد سزگین

سزگین پژوهشگر ترک که مقیم آلمان می باشد، درباره جابر در کتاب تاریخ التراث العربی مطالب گسترده ای نوشته و مقالات متعددی هم دارد. وی با نظر کراوس مخالف است و در آثار خود به آن پرداخته است. سزگین در سال 1961م در پانزدهمین کنفرانس شرق شناسی آلمان در گوتینگن، دلایلی در رد نظریات کراوس ارائه کرد. مطالب او به نام «مسئله جابر بن حیان با توجه به دستنویسهای جدیدا کشف شده» در مجله Z DMG، شماره 114، صفحات 155-268 در سال 1964 چاپ شد. پلسنر کوشید در مقاله ای این دلایل را بی اساس جلوه دهد و در این مورد بر دیدگاههای سابق کراوس پافشاری کند. بدین جهت مقاله «جابر بن حیان و زمان نگارش آثار جابر» را در همان مجله، شماره 115، صفحات 23-35، سال 1965 چاپ کرد، ولی سزگین اظهار داشت به نظر من به دلیل واضح نبودن سبک بیان پلسنر، صحیح نبود که به بحث با او ادامه دهم(91).

سزگین پس از اینکه از هوشیاری و تلاشگری کراوس یاد کرده نوشته است: کراوس به بعضی از کلمات و افکار جابر که به گونه ای صحیح درک نکرده استناد جسته و بعضی از نصوص را با این تصور که حقیقت را کشف کرده است، در نهایت آزادی تأویل و توجیه کرده است(92).

وی در مورد کتاب کراوس نوشته: هنگامی که انسان کتاب دو جلدی قطور کراوس را که در سالهای 1942 و 1943م منتشر کرده مطالعه می کند، این تصور برایش پیش می آید که نویسنده به یک سلسله پیش فرضها و افکار قبلی پایبند بوده به گونه ای که حاضر نبوده در صحت آنها به خود تردیدی راه دهد(93).

سزگین همچنین می گوید: من خود تمام دلایل کراوس را بررسی کردم و دیدم که دریافت وی از بعضی عبارات جابر نادرست است(94). او تقریبا در هر فصل کتاب تاریخ التراث العربی دلایل و شواهدی در رد تصور سابق همگانی مبنی بر اینکه علوم اسلامی در آخر قرن دوم و آغاز قرن سوم شروع شده ارائه می کند. وی معتقد است که سرآغاز علوم اسلامی تقریبا در همه زمینه ها در قرن اول / هفتم بوده است(95). سرانجام سزگین نظریه خود را چنین عنوان می کند:

«چنانچه صحت زمان نگارش مجموعه آثار جابر را به همان صورت که در خود این آثار و دیگر منابع آمده است بپذیریم، تقریبا همه مشکلات مربوط به شخصیت تاریخی جابر حل می شود. بر این اساس جابر در اوایل قرن دوم / هشتم به دنیا آمده است. وی مانند بسیاری دیگر از دانشمندان از امام جعفر صادق علیه السلام به عنوان استاد خود یاد می کند. بنا بر اظهارات خود او، بسیاری از کتابهایش همچون مجموعه صد کتاب (که بعدها به 112 افزایش یافت)، هفتاد کتاب، پانصد کتاب و برخی آثار دیگر درباره نظریه رابطه تعادلی مواد را پیش از فوت [امام [جعفر صادق علیه السلام (148ق / 765م) نگاشته است. کتاب البحث، السموم و الخمسین از جمله آخرین بخشهای مجموعه آثار جابر است. از ویژگیهای آثار جابر آن است که وی در طول زمان آنها را تصحیح و در آنها تجدید نظر کرده و اطلاعات جدیدی افزوده است. کتاب الخواص یکی از نمونه های جالب در این باره است»(96).

هانری کربن هم که در سال 1973-1974 نظرات خود را درباره جابر منتشر کرد، درباره اصالت آثار جابر و زمان زندگی او با نظر کراوس موافق نبود. وی نوشت هیچ دلیل قطعی وجود ندارد نظریه ای که جابر را شاگرد امام ششم و پیرو امام هشتم دانسته است نپذیریم، حتی اگر تصور شود که برخی از رسالات مجموعه آثار جابر مستلزم آن بوده است که عده ای آن را نوشته باشند(97).

آنچه گذشت، نظرات خاورشناسان مشهور درباره جابر بن حیان بود. افراد دیگری چون دارمستتر (Darmstaejter) و زیگل (Siggel) هم بر روی آثار جابر کار کرده اند، ولی نظر مهمی را بیان نکرده اند. با وجود این پژوهشها هنوز لازم است افراد دیگری با دقت بیشتر و بدون پیش فرضها و داوریهای شخصی درباره شخصیت جابر و آثار او کار کرده، جایگاه واقعی او را در تاریخ علوم نشان دهند.

 

1 شمس الدین احمد بن ابی بکر خلّکان، وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، تحقیق احسان عباس، بیروت، دار صادر، بی تا، ج 1، ص 327.

2 جورج سارتن، مقدمه بر تاریخ علم جلد اول از هوم تا خیام، ترجمه غلامرضا صدری افشار، تهران، دفتر ترویج علوم، 1353ش، ص 615.

3 - p. Kraus, M. P lessner, Dyabir B Hayyan, The Encyclopaedia of Eslam (iden, 1983), vol 2, p: 358.

4 جرج قنواتی، «جابر بن حیان»، موسوعة العلوم العربیه، بیروت، مرکز دراسات الوحدة العربیه، 1997م، ج 3، ص 1105.

5 محمّد بن اسحاق الندیم، کتاب الفهرست، ترجمه و تحقیق محمّد رضا تجدد، تهران، امیر کبیر، 1366ش، ص 640.

6 کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ترجمه (به عربی) عبدالحلیم النجار، قم، دارالکتاب الاسلامی، بی تا، ج 4، ص 316-310.

7 فؤاد سزگین، تاریخ نگارشهای عربی، ترجمه سعید فیروزآبادی، تهران، فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1380ش، ج 4، ص 316-255.

8 همان، ص 320-317.

9 مارتین پلسنر، «جابر بن حیان»، زندگینامه علمی دانشمندان اسلامی؛ ابراهیم بن سنان حنین بن اسحاق، ترجمه حسین معصومی همدانی، تهران، علمی و فرهنگی، 1364ش، ص 352.

10 جعفر آقایانی چاوشی، شرح حال و آثار شیمیدانان اسلامی، تهران، امیرکبیر، 2537 {1357ش}، ص 107-104.

11 به نقل از: اسماعیل مظفر، «جابر بن حیان شیمیدان گمنام ایران»، ترجمه محمود عرفان، آینده، ش مسلسل 31، سال 1305، ص 33.

12 اید مرمن علی جلدکی، «نهایة الطلب فی شرح المکتسب»، کتاب خطی به شماره 10906 در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، ص 227ب (شماره گذاری با مداد بعدها اضافه شده است).

شیخ آقا بزرگ در جلد دوم الذریعه، صفحات 42 و 55 وفات جابر را سال 200 ذکر کرده است و در پاورقی، ج 4، صفحه 15 توضیح داده آنها که وفات جابر را سال 161 دانسته اند نادرست است؛ زیرا جابر تا زمان نکبت برامکه (سال 187ق) و بعد از آن زنده بود. همچنین در اول کتاب الرحمه جابر که در کتابخانه آصفیه به دست آمده، نوشته شده است که در سال 200ق زمانی که در طوس مرد زیر سرش یافتند. بنگرید به: الذریعة الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء، 1403ق / 1983م.

13 به نقل از: آقایانی، شرح حال و آثار شیمیدانان اسلامی، ص 75-74.

14 سید رضا آقا پور مقدم، دایرة المعارف شیمیدانان جهان، زندگینامه، اکتشافات و اختراعات، تهران، نشر کتاب، 1365ش، ص 399.

15 هانری کربن، تاریخ فلسفه اسلامی از آغاز تا درگذشت ابن رشد، ترجمه اسداللّه مبشری، تهران، امیرکبیر، 1371ش، ص 177.

16 بنگرید به: سید حسین نصر، علم و تمدن در اسلام، ترجمه احمد آرام، تهران، خوارزمی، 1359ش، ص 272-271.

17 به عنوان نمونه: جابر بن حیان، مختار رسائل جابر، تصحیح پ. کراوس، قاهره، مکتبة الخانجی، 1354ش، ص 164، 533، 540،... .

18 همان، ص 546.

19 سزگین، تاریخ نگارشهای عربی، ج 4، ص 245.

20 الندیم، الفهرست، ص 640؛ برای آشنایی با تأثیر جابر روی رازی بنگرید به: سزگین، تاریخ نگارشهای عربی، ج 4، ص 241-240.

21 ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، بیروت، دار مکتبة الحیاه، 1965م، ص 241-240.

22 محمّد علی مولوی، «ابن امیل»، دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 3، ص 43.

23 همو، «ابن وحیشه» دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 5، ص 43.

24 آقایانی، شرح حال و آثار شیمیدانان اسلامی، ص 75.

25 پلسنر، جابر، ص 350.

26 سزگین، تاریخ نگارشهای عربی، ج 4، ص 245.

27 همان، ص 244.

28 الندیم، الفهرست، ص 637.

29 آقایانی، شرح حال و آثار شیمیدانان اسلامی، ص 77.

30 شهمردان بن ابی الخیر رازی، نزهت نامه علایی، تصحیح فرهنگ جهانپور، تهران، مطالعات و تحقیقات، 1362ش، ص 506.

31 علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکما، ترجمه فارسی از قرن 11 به کوشش بهین دارایی، تهران، دانشگاه تهران، 1347ش، ص 506.

32 ابن خلّکان، وفیات الاعیان، ج 1، ص 327.

33 عبداللّه بن اسعد یافعی، مرآة الجنان و عبرة یقظان فی معرفة ما یعتبر من حوادث الزمان، با حواشی خلیل المنصور، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1417ق/1997م ج 1، ص 238.

34 جلدکی، «نهایة الطلب»، کتاب خطی، ص 112 a.

35 همان، ص 227 ب.

36 عبدالرحمان بن محمّد بن خلدون، مقدمه ابن خلدون، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1408ق/1988م، ص 504.

37 سید ابوالقاسم موسوی خویی، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، قم: مرکز نشر آثار شیعه، 140ق ج 4، ص 10.

38 محمّد تقی تستری، قاموس الرجال، تهران، مرکز انتشار الکتاب، 1379، ج 2، ص 308.

39 سید محسن امین، اعیان الشیعه، تحقیق حسن الامین، بیروت، دارالمعارف للمطبوعات، 1403ق / 1983م، ج 4، ص 33.

40 آقا بزرگ، الذریعه، ج 4، ص 16.

41 محمّد باقر مجلسی، بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، بیروت، الوفاء، 1403ق / 1983م، ج 55، باب 10، روایت 82، ص 304؛ علی بن موسی بن جعفر بن محمّد بن طاووس، فرج الهموم، النجف، منشورات المطبعة الحیدریه، 1368ق ص 146.

42 میرزا حسین نوری طبرسی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، 1407ق، ج 1، ص 432 و ج 16، ص 456-455.

43 در کتاب مغز متفکر جهان شیعه، سؤالات جابر بن حیان از امام جعفر صادق علیه السلام و پاسخهای ایشان آمده، امّا منبع آن ذکر نگردیده است. بنگرید به: گروهی از نویسندگان، مغز متفکر جهان شیعه امام جعفر صادق، ترجمه و اقتباس ذبیح اللّه منصوری، تهران، جاویدان، 1358ش، ص 471-399.

44 پلسنر، «جابر بن حیان»، ص 351؛ الدومیه لی، علوم اسلامی و نقش آن در تحول علمی جهان، ترجمه محمدرضا شجاع رضوی و اسداللّه علوی، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1371ش، ص 132 و 173.

45 زکی نجیب محمود از قول هرمز ذکر کرده این کتاب در اصل از کتاب الخالص گرفته شده است. این مطلب بر خلاف گفته برتلو است که آن را فاقد اصل عربی می داند. بنگرید به: زکی نجیب محمود، جابر بن حیان، مصر، مکتبة المصر، بی تا، ص 21.

46 احمد یوسف حسن و دونالد ر. هیل، صنایع مسلمین، ترجمه اردشیر اشراقی، تهران، قبله، 1377ش، ص 201.

47 - A. Zahoor, Muslam. History,

برگرفته از Internet، سایت erols.com, usersصفحه jabreibn Haryan (Geber) .

48 فؤاد سزگین، گفتارهایی پیرامون تاریخ علوم عربی و اسلامی، ترجمه محمّد رضا عطائی، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1371ش، ص 66-65.

49 پلسنر، «جابر بن حیان»، ص 351.

50 نجیب العقیقی، المستشرقون، القاهره، دارالمعارف، بی تا، ج 1، ص 194.

51 پلسنر، «جابر بن حیان»، ص 350.

52 الدومیه لی، علوم اسلامی و نقش آن در تحول علمی جهان، ص 135، وی به ترجمه های برتلو چندان اعتماد ندارد.

53 آقایانی، شرح حال و آثار شیمیدانان اسلامی، ص 86 .

54 زکی نجیب، جابر بن حیان، ص 24.

55 سزگین، تاریخ نگارشهای عربی، ج 4، ص 28.

56 پلسنر، «جابر بن حیان»، ص 352-351.

57 سزگین، گفتارهایی پیرامون تاریخ علوم عربی و اسلامی، ص 67.

58 گبرلاتینی را متعلق به اواسط قرن سیزدهم میلادی دانسته اند، در حالی که دانشمندان نامبرده پس از این تاریخ می زیسته اند.

59 سزگین، گفتارهایی پیرامون تاریخ علوم عربی و اسلامی، ص 70-69.

60 کربن، تاریخ فلسفه اسلامی، ص 177.

61 العقیقی، المستشرقون، ج 2، ص 177.

62 سزگین، تاریخ نگارشهای عربی، ج 4، ص 208.

63 آقایانی، شرح حال و آثار شیمیدانان اسلامی، ص 74.

64 الدومیه لی، علوم اسلامی و نقش آن در تحول علمی جهان، ص 135.

65 سزگین، تاریخ نگارشهای عربی، ج 4، ص 253.

66 آقایانی، شرح حال و آثار شیمیدانان اسلامی، ص 68.

67 سزگین، تاریخ نگارشهای عربی، ج 4، ص 353.

68 سزگین معتقد است که روسکا دلایل صحیح برای سخن خود ارائه نکرده است، بلکه تنها بر پایه ذهنیات خود به این نتیجه رسیده بود. بنگرید به: همان، ص 209.

69 همان، ص 210.

70 همان، ص 213-212.

71 عبدالرحمان بدوی، موسوعة المستشرقین، بیروت، دارالعلم للملایین، 1989م، ص 392.

72 به طوری که عبدالرحمن بدوی نوشته است، کراوس پس از پایان سال تحصیلی در 1944م به قدس سفر کرد تا تعطیلات تابستانی را بگذراند، و لیکن وقتی در هفته اول سپتامبر برای شروع سال تحصیلی جدید برگشت، در او حالت اضطراب عجیبی مشاهده شد. بدوی که او را دیده بود از حالت وسواس و نگرانی او خبر می دهد، ولی نتوانستند علت آن را دریابند. کراوس با بدوی در دانشکده ادبیات ساعت 10 صبح روز 14 سپتامبر 1944م قرار ملاقات داشت، امّا نیامد و مشخص شد که خودکشی کرده است. در مورد علت خودکشی او، بدوی نوشته به این خاطر بود که در 6 نوامبر 1944م تروریستهای اسرائیلی، لرد موریان وزیر انگلیس مقیم در خاورمیانه را کشتند. مصریها قاتلان را دستگیر کردند و آدرس منزل کراوس را در آن یافتند. این قتل منسوب به گروه اشتران اسرائیلی بود. قرعه اشتراک در قتل موریان به نام او درآمده بود. در پی این، کراوس بین شرکت در ترور و یا خودکشی مختار بود و او خودکشی را برگزید؛ زیرا به هر حال کشته می شد. بنگرید به: بدوی، موسوعة المستشرقین، ص 330-329.

شایان ذکر است که شیترن یکی از تشکیلات سری یهودیان بود که پس از آنکه در اثر بروز جنگ جهانی دوم مؤسسه ارگون از فعالیت افتاد، افراد آن به رهبری شیترن، جمعیتی به نام مبارزان راه آزادی اسرائیل را به وجود آوردند که هدف آن ترور و چپاول اموال بود. اکرم زعیتر، سرگذشت فلسطین، یا کارنامه سیاه استعمار، ترجمه علی اکبر هاشمی رفسنجانی، قم، حکمت، بی تا، ص 243.

73 سزگین، تاریخ نگارشهای عربی، ج 4، ص 244.

74 همان، ج 4، ص 214.

75 حسن تقی زاده، تاریخ علوم در اسلام، تهران، فردوس، 1379ش، ص 40.

76 نصر، علم و تمدن، ص 249.

77 سزگین، گفتارهایی پیرامون علوم عربی، ص 72.

78 همو، تاریخ نگارشهای عربی، ج 4، ص 216.

79 همان، ج 4، ص 217.

80 همان، ج 4، ص 218.

81 سزگین، گفتارهایی پیرامون علوم عربی، ص 72.

82 همان، ص 73.

83 آقایانی، شرح حال و آثار شیمیدانان اسلامی، ص 83 .

84 سزگین، تاریخ نگارشهای عربی، ج 4، ص 215.

85 الدومیه لی، علوم اسلامی و نقش آن در تحول علمی جهان، ص 130 و 136.

86 پلسنر، جابر بن حیان، ص 356.

87 - Leicester, Geber, Encylopedia Britannica, 1973, vol 10, p: 46.

88 تقی زاده، تاریخ علوم، ص 41.

89 مهدی محقق، بیست گفتار در مباحث علمی و فلسفی و کلامی و فِرَق اسلامی، با مقدمه ژوزف فان اس، تهران، مؤسسه مطالعات اسلامی، 1355، ص 305.

90 حسن انوشه، «جابر بن حیان»، دایرة المعارف تشیع، ج 5، ص 246.

91 سزگین، تاریخ نگارشهای عربی، ج 4، ص 214.

92 همو، گفتارهایی پیرامون علوم عربی، ص 71.

93 همان.

94 همان، ص 72.

95 سزگین، تاریخ نگارشهای عربی، ج 4، ص 189.

96 همان، ص 248.

97 هانری کربن، تاریخ فلسفه اسلامی، ص 179-178.

کلمات کليدي جابر بن حیان بن حیان حیان جابر بن حیان و خاورشناسان امام جعفر صادق علیه‌السلام شیمی کیمیا کتاب عربی علم موارد مرتبط علم و علامت در عزاداری

حمل کردن علم در عزاداری چه حکمی دارد؟

ویکی نور، اشتراک دانایی

ویکی ها، نوعی از وب سایت ها هستند که کاربران در تولید و ویرایش مطالب آنها نقش اساسی دارند. در ویکی ها، کاربران فراتر از مصرف کنندگان محتوا، به تولیدکنندگان آن نیز تبدیل شده اند. در این میان، ویکی نور،...

قرآن، کتاب وحدت

مگر خداوند نمی فرماید: قُلْ إِنَّما أَعِظُکمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنی وَ فُرادی [1] «به آنان بگو، من تنها شما را به یک حقیقت پند می دهم: همه شما دوتا دوتا (جمعی) و یک یک (فردی...

قرآن کتاب فوق علمی

بدان جهت که حقایق قرآنی فوق مسائل زودگذرِ علمی است، لذا بیانی فوق علمِ رسمی در قرآن حکمفرماست. این که در قرآن، حقایق مربوط به ارتباطات چهارگانه (ارتباط انسان با خویشتن، با خدا، با جهان هستی و با هم ن...

غذا درمانی از دیدگاه قرآن کریم و علم

قرآن کریم کتاب هدایت بشر تا قیامت است، لذا از هیچ یک از امور مهم و تاثیرگذار در زندگی انسان فروگذار نکرده است. تغذیه از اموری به شمار مي‌رود که مورد توجه ویژه قرآن کریم است. این کتاب شریف علاوه بر توج...

حکمت تحریم گوشت خوک در قرآن، حدیث و علم

در چهار آیه از قرآن کریم خوردن گوشت خوک به صراحت تحریم شده است و مسلمانان همواره از آن پرهیز کرده‌اند. در عین حال در بسیاری از کشورها گوشت خوک یک کالای پرفروش و رایج بازار است. در این نوشتار، پس از مع...

نظرات کاربران نویسنده: خسروانی 1391/8/30 با سلام متون ارائه شده در سایت بسیار عالی و مورد استفاده هستند با تشکر 5 امتیاز مثبت / 1 امتیاز منفی پاسخ به نظر نویسنده: مممممم 1393/7/11 خوب بود ممنانم 3 امتیاز مثبت / 9 امتیاز منفی پاسخ به نظر مشاهده همه نظرات ارسال نظر نویسنده متن () نویسنده متن () پربازدیدترین مقالات آثار و برکات گریه بر شهدای کربلا

امام صادق(ع) می فرمایند: «کسی که برای اینها غصه دار می شود، در حال غصه که نفس می کشد، نفس او تسبیح است. چشمی که بر آنها بگرید آن آب چشم که در حال گریه از چشم او بیرون می آید آن رحمت خدا است»؛ چون گریه...

ذکر مصیبت و روضه شب های محرم

محرم، سرآغاز ماه حزن و اندوه اهل بیت پیامبر علیهم السلام است. همه دوست داران و پیروان خاندان پیامبر صلی الله علیه وآله غمگین و محزون اند. مراسم و مجالس شادی در میان آن ها تعطیل است. امام رضا علیه السل...

نگاهی به اصول و شاخص های انتظار در عصر ظهور

مساله ظهور و امام منتظر که اسلام و سایر ادیان پیشین همه را به ظهور و برگشت ایشان وعده داده اند و از نقاط مشترک بارز همه ادیان الهی است، قبل از آنکه یک مساله دینی یا اسلامی باشد، یک مساله انسانی بوده و...

جدیدترین مقالات تحلیل گفتمان ولایی امام حسین علیه السلام در تقابل با گفتمان سلطنت

سه خرده گفتمان درعرصه اجتماعی جامعه مرتبط با صدر اسلام شکل گرفت: گفتمان «ولایت»، «خلافت» و «سلطنت»، که هر سه لباس اسلام را به تن داشته و در تلاش بودند تا با نزدیک کردن دال های شناور اسلامی (ارزش های ا...

علت مخالفت وهابیت با اهل سنت

آنچه در این مقاله بررسی خواهد شد مختصات اعتقادی و رویکردهای رفتاری و گرایش های متعصبانه و مراحل تکوین جریان های مختلف سلفی و تکفیری است که با وجود سر و صدای زیادی که در جامعه جهانی و امت اسلام ایجاد ک...

رجعت و استمرار حکومت جهانی

رجعت واقعه ای حکیمانه و هدفمند است که هماهنگ با عقل و ایمان و در راستای تحقق اراده پروردگار صورت می گیرد. خداوند مومنان خالص را وعده حاکمیت بر جهان داده است و این مهم بدون رجعت آنها به دنیا عملی نمی گ...

پربحث ترین ها دعای جوشن کبیر

دعای جوشن کبیرمفاتیح الجنانقمی، شیخ عباسدعای جوشن کبیر در بلد الامین و مصباح کفعمی است و آن مروی است از حضرت سید الساجدین از پدرش از جد بزرگوارش حضرت رسول صلی الله علیه و علیهم أجمعین و این دعا را جبر...

متن کامل خطبه غدیر خم با ترجمه فارسی

متن کامل خطبه غدیر خم با ترجمه فارسیعلامه امینی، الغدیر، ج1ص12-151و294-322. شیخ عبدالله، بحرانی، عوالم العلوم، ج15/3ص 307-327. علامه مجلسی، بحارالانوار، ج37ص181-182. حر عاملی، اثبات الهداة، ج2ص200-250...

آداب و اعمال روز عید غدیر

آداب و اعمال روز عید غدیردر تاریخ اسلام دو حادثه بسیار مهمّ و بزرگ اتفاق افتاده است که از یکی رسالت و از دیگری امامت به وجود آمده است. نخستین حادثه، نزول وحی بود که رسالت پیامبر گرامی اسلام(ص) را د...

جدیدترین پایگاه های ما مجلات تخصصی نور جامع الاحادیث کتابخانه دیجیتال نور پربحث ترین ها علائم نهایی پیش از ظهور امام زمان(ع) متن کامل خطبه غدیر خم با ترجمه فارسی طریقه ی انجام غسل از طریق دوش حمام پربازدیدترین مقالات آثار و برکات گریه بر شهدای کربلا ذکر مصیبت و روضه شب های محرم نگاهی به اصول و شاخص های انتظار در عصر ظهور جدیدترین پایان نامه ها بدعت در نگاه فریقین تبرک و جایگاه آن از دیدگاه فریقین تبرک و جایگاه آن از دیدگاه فریقین کليه حقوق برای پايگاه حوزه محفوظ است دیگر منوها